Een tsarenzoon, een bliksembezoek en twee kostbare geschenken. Berthe Hoola van Nooten ontmoet prins Alexis Alexandrovitch van Rusland.

Een waargebeurd sprookje

K.F. Busscher: ‘Plan van Batavia en de Omliggende Landen’, ongedateerd (1800-’50), tekening, Nationaal Archief.

Ooit, heel lang geleden, waren er een jonge rijke Russische prins en een oude arme Nederlandse weduwe. Dit onwaarschijnlijke tweetal leerde elkaar kennen op Java, destijds Nederlands-Indië, tijdens een korte officiële plechtigheid waarbij niet alleen enkele beleefdheden maar ook twee kostbare geschenken werden uitgewisseld. De ontmoeting klinkt als een sprookje, maar blijkt op twee historische bronnen: een summier bericht in het negentiende-eeuwse Bataviase Nieuwsblad voor den Boekhandel1 en een anonieme, eveneens meer dan honderd jaar oude familievertelling.2 Voor serieus historisch onderzoek lijkt dit nauwelijks voldoende, zeker niet omdat de twee hoofdpersonen elkaar daarna nooit meer hebben gezien, gesproken of geschreven. Maar de ontmoeting tussen de prins en de weduwe blijkt vervlochten met allerlei opmerkelijke en zelfs ongepubliceerde lokale verwikkelingen. Om deze te kunnen ontrafelen en het Javaanse sprookje anno 2018 nieuw leven in te blazen moeten we terug naar de tweede helft van de negentiende eeuw, naar Batavia, de hoofdstad van Nederlands-Indië die ooit, in glorieuzere VOC-tijden, ‘Die magtige Koninginne van ’t Oosten’3 werd genoemd.

Onrust in de kolonie

Moritz Calisch: ‘Berthe Hoola van Nooten’, ongedateerd, olieverf op doek, collectie Tropenmuseum Amsterdam.

De weduwe uit het sprookje, Berthe Hoola van Nooten, wordt op 12 oktober 1817 in Utrecht geboren als Bartha Hendrica Philippina van Dolder. Een veelbewogen leven ligt voor haar. In de jaren ’20 woont ze in Wageningen, in de jaren ’30 emigreert ze naar Suriname, in de jaren ’40 werkt ze als onderwijzeres op verschillende plaatsen in Texas en Louisiana, VS, en in de jaren ’50 komt ze via Boston, Liverpool en Rotterdam in Batavia, Nederlands-Indië terecht. Omdat ze financieel aan de grond is geraakt (in Amerika laat ze slechts schulden achter) heeft haar halfbroer, de koloniaal bestuurder en zakenman in suiker Vincent Jacob van Dolder, haar trans-Atlantische overtocht betaald. Na eerst bij hem in de chique Gang Scott gelogeerd te hebben, verhuist ze in 1860 naar het zuidelijker gelegen Buitenzorg, om daar korte tijd een eenvoudig meisjesinstituut te leiden.

Begin augustus 1872 gonst het in de Indische couranten van de geruchten. Zijne Koninklijke Hoogheid Alexis Alexandrovitch (1850-1908), de derde, ooit vierde, zoon van tsaar Alexander II van Rusland, is voor zijn vader op diplomatieke wereldreis. Eerder, in Noord-Amerika, is hij als populaire gast ontvangen (zijn feestelijke bezoek aan New Orleans schijnt het plaatselijke carnaval -Mardi Gras, oftewel ‘Vette Dinsdag’- zelfs een definitieve boost te hebben gegeven). Nadat hij de Zuid-Afrikaanse Kaap heeft aangedaan (destijds in Engelse handen), stoomt hij nu op naar het verre keizerrijk Japan. Onderweg schijnt hij Batavia, de hoofdstad van Nederlands-Indië, te willen bezichtigen.

'Grand Duke Alexis', New York 1871, fotografie.

‘Grand Duke Alexis’, New York 1871, fotografie.

Niemand weet wanneer de tsarenzoon van de Kaap is vertrokken, laat staan wanneer hij op Java zal aankomen.De gouverneur-generaal van Nederlands-Indië, de statusgevoelige James Loudon, moet nota bene van het door hem verfoeide journaille vernemen dat het schip van de grootvorst inderdaad onderweg is naar Batavia. Verder blijkt hij slecht geïnformeerd: volgens hem komt Alexis niet vanaf de Afrikaanse Kaap, maar uit de tegenovergestelde richting, vanuit Hong Kong, op Java afstevenen.6 Al deze Indische Irrungen, Wirrungen zorgen in de kleine blanke gemeenschap van Batavia voor flink wat onrust. Ook Berthe zal de berichten met spanning hebben gevolgd. Ze heeft namelijk van de autoriteiten de eervolle opdracht gekregen om een exemplaar van haar rijk geïllustreerde florilegium over de Javaanse bloemen- en plantenwereld, Fleurs fruits et feuillages choisis de la flore et de la pomone de l’Île de Java, de grootvorst als geschenk aan te bieden.

Een pijnlijke situatie

Plotseling is het dan zover. Op maandag 19 augustus 1872 komt de onderweg 23 jaar geworden Alexis7 met het schroeffregat Swetlana (Светлана) op de reede van Batavia aan.8

Alexander Karlovich Beggrov (1841-1914): ‘На палубе фрегата «Светлана» [‘Aan dek van het fregat “Svetlana”‘, in de haven van Sint Petersburg ter voorbereiding van de wereldreis van 1871-’72]’, olieverf op doek, 1884, collectie The Central Naval Museum, Sint Petersburg, Rusland.

Het is een prachtige namiddag. De ondiepe Javazee, de nabije haven en het spiegelgladde water, het op de reede liggende prinselijke schroeffregat Swetlana (‘stralend’), de Kleine Boom, de vele steigers, bruggen, loodsen, toko’s, het overdadige groen, de daartussen nog hoger opschietende kokospalmen, de vlakke stad ‘met hare witte en roode huizen’, de nog actieve vulkanen Gedeh en Salak (de ‘blauwe bergen’ van de Hollandse pioniers) in de verafgelegen Preanger regentschappen, alles zal geglinsterd hebben in de onbewolkte, zinderende tropenlucht.9 De voormalige oorlogsbodem staat onder commando van de in het Grootvorstendom Finland geboren Russische kapitein Oscar von Kræmer. Diens bemanning moet nog bijkomen van de enthousiaste ontvangst door de Engelsen in Kaapstad, enkele weken eerder. Daar was hun een grandioos bal masqué bereid waarbij meer dan achthonderd gasten aanwezig waren, uitgedost in de meest exotische vermommingen.10 De Nederlanders blijken heel wat slechter voorbereid te zijn op het hoge bezoek. Weliswaar staat er op de kade van Batavia een provisorisch samengesteld eskadron van de cavalerie klaar en wordt er vanaf het schip van de wacht saluutvuur afgeschoten (dat heel toepasselijk ‘poekoel boem!’ wordt genoemd en zo oorverdovend klinkt dat er in de stad verschillende ruiten gesprongen zouden zijn11), maar intussen is James Loudon, die in het zestig kilometer zuidelijker gelegen Buitenzorg zijn werkpaleis heeft, in geen velden of wegen te bekennen. Daardoor kunnen de grootvorst en het hoogstaande gezelschap niet debarkeren zonder in een ordinair huurrijtuig te moeten stappen.12 De situatie is ongemakkelijk, pijnlijk. Wenkbrauwen worden gefronst.13

Een dagje incognito

Alexey Ivanovich Korzukhin (1835-1894): ‘Портрет великого князя Алексея Александрович [Grootprins Alexis Alexandrovitch]’, olieverf op doek, 1889, collectie Nationaal Historisch Museum, Moskou.

In allerijl waarschuwt men de autoriteiten. Later op de avond arriveert eindelijk Johannes Isaak de Rochemont, de persoonlijke adjudant van Loudon.14 Hij heeft een haastig geschreven uitnodiging van zijn superieur bij zich. Deze stelt zijn paleis met onmiddellijke ingang ter beschikking aan de tsarenzoon en, enigszins zuinigjes, aan twee van diens scheepsgenoten.15 Alexis dankt hem hartelijk, maar vraagt om nog één dag langer aan boord te mogen blijven. De gouverneur-generaal (die ’s avonds ook in Batavia is aangekomen16) denkt daar het zijne van, zo blijkt uit zijn privé-dagboek.17 Hij vermoedt dat Alexis die dag wil gebruiken om in het gezelschap van zijn Russische vrienden Batavia te bezoeken, incognito, en zonder al teveel verplichtende gastheren. Anderhalve eeuw eerder deed Alexis’ verre voorvader tsaar Peter de Grote hetzelfde, door zich in vermomming onder het volk te begeven om ‘anoniem’ de scheepswerven van Zaandam te kunnen bezoeken. De ruim twee meter lange tsaar Peter had daarmee in het vroeg-achttiende-eeuwse Holland waarschijnlijk net zoveel succes als zijn ‘vorstelijke’18, hoogblonde en evenzeer ‘uit de kluiten gewassen’19 nazaat Alexis in het laat-negentiende-eeuwse Indië.

Een prins van het volk

De officiële landingsplaats van Batavia is de Kleine Boom, ook wel Kantoor der Recherche genoemd. Daar worden in de negentiende eeuw reizigers vanaf de (buitengaatse) reede met kleine boten afgezet bij het douanekantoor.

Batavia, De Boom

Woodbury & Page: ongetiteld (haven van Batavia, zicht richting noordoosten op Haven Kanaal en (rechts) De Kleine Boom), fotografie, circa 1864-’65.

Vanaf de Swetlana ziet grootvorst Alexis op die plek in de prille woensdagochtend eindelijk de gouverneur-generaal opdoemen, met in diens kielzog de Raden van Indië en enkele commandanten van de land- en zeemacht.20 Na allerlei korte officiële plichtplegingen in de stad vertrekt het hele gezelschap om negen uur alweer in omgekeerde richting, terug naar het paleis in Buitenzorg. Daar wordt iedereen ontvangen door Louise, de echtgenote van Loudon, vergezeld van verschillende plaatselijke gezagsdragers. ’s Middags om vijf uur wordt een bezoek gebracht aan ’s Lands Plantentuin (waar Berthe bijna tien jaar eerder de originele tekeningen voor alle veertig chromolithografieën van haar florilegium had gemaakt21) en toert men in een rijtuig ‘ontspannen’22 door de prachtige omgeving.

Perelaer: 'Het kamerlid van Berkenstein in Nederlandsch-Indie.' Leiden: Sijthoff, 1888

M.T.H. Perelaer: ongetiteld (’s Lands Plantentuin, Bogor), lithografie (tekening Jhr. J.C. Rappard), uit: Het kamerlid van Berkenstein in Nederlandsch-Indie. Leiden: A.W. Sijthoff, 1888.

’s Avonds wordt er in het paleis (waarvan het park grenst aan de botanische tuinen) een spectaculair diner gegeven. Grootvorst Alexis, een volgens Loudon bijzonder innemende jongeman die sprekend lijkt op de toenmalige prins Willem van Oranje, rookt en drinkt als een ketter en schijnt zich ondanks de drukkende hitte uitstekend te vermaken. De vaderlijk bezorgde Loudon vraagt zich af of de prins er niet beter aan zou doen om wat minder koud Engels bier en wat meer warme thee te drinken, maar houdt dit wijselijk voor zich.23 Alexis blijft die nacht slapen (we mogen aannemen als een blok) in een van de gastenvertrekken van het paleis. De volgende dag vertrekt hij samen met de gouverneur-generaal in alle vroegte alweer naar Batavia, om daar in de relatieve koelte van de ochtend allerlei ‘voorname inrigtingen’24 te bezoeken.

Twee kostbare geschenken

Madame Berthe Hoola van Nooten: ‘Musa Coccinea’ [= Musa coccinea], lithografie (G. Severeyns), plaat [33] uit: Fleurs, fruits et feuillages choisis de l’Île de Java peints d’après de nature. Bruxelles: Muquardt [1881; derde editie].

Het is waarschijnlijk deze donderdag (22 augustus 1872) dat ‘madame Hoola van Nooten’25 wordt voorgesteld aan grootvorst Alexis. Misschien gebeurt dat in het gebouw van de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging, tenslotte één van de Bataviase ‘voorname inrigtingen’. Berthe was in 1863 lid geworden van dit wetenschappelijke genootschap, vlak na het verschijnen (in Brussel) van de eerste livraisons van haar hierboven genoemde Java-boek.26 Tien jaar later was deze inmiddels uitverkochte publicatie nog altijd heel gezocht. Dat blijkt onder andere uit de Java-Bode van donderdag 7 maart 1872. Daarin wordt namelijk uitdrukkelijk vermeld dat een exemplaar van Berthes ‘prachtwerk’ aanwezig is op een vendutie-avond, georganiseerd door het bekende handelshuis H.M. Van Dorp & Co.27 De gelukkige koper (of liever koopster, als het aan de schrijfster had gelegen28) is niet de enige die enthousiast geweest zal zijn. Toen in 1866 de tweede editie uitkwam, werd in het voorwoord daarvan vermeld dat de in 1863 [-’64] verschenen eerste editie met maar liefst fl 2000,- (± € 20.000,-) was ondersteund door baron Sloet van de Beele, de toenmalige gouverneur-generaal.29 Daarnaast had Berthe in 1869 op verzoek van de Bataviase onderwijscommissie ook een taalboekje Nederlands-Maleis gepubliceerd (Aurora of de Morgenstond der kennis. Mengelingen op zedekundig en wetenschappelijk gebied.), in 550 exemplaren.30 Dit was één van de eerste in zijn soort31 en werd veel gebruikt op scholen, ondanks het feit dat Berthe het ongevraagd (en kwalijker, ongewenst) in de vorm van een christelijk traktaat had geschreven. Dat laatste was tegen het zere been van de seculiere onderwijsautoriteiten in het verre Nederland.32 Berthes onstuitbare drang tot evangeliseren heeft haar altijd veel problemen opgeleverd,33 maar blijkbaar zijn alle ambtelijke plooien nu weer gladgestreken. Ze mag als Bataviase bekendheid een exemplaar van haar botanische prachtwerk aanbieden aan de jonge prins.

Madame Berthe Hoola van Nooten: ‘Musa coccinea’ uit ‘Fleurs, fruits et feuillages choisis de la flore et de la pomone de l’Île de Java peints d’après de nature par madame Berthe Hoola van Nooten. Ouvrage dédié à sa majesté la reine de Hollande’. Bruxelles: Émile Tarlier, 1863 [-'64].

Madame Berthe Hoola van Nooten: ‘Amherstia Nobilis’ [= Amherstia nobilis], lithografie (G. Severeyns), plaat [2] uit Fleurs, fruits et feuillages choisis de l’Île de Java peints d’après de nature. Bruxelles: Muquardt [1881; derde editie].

Dit zal ongetwijfeld een speciaal ingebonden de luxe-uitgave geweest zijn. Want we weten dat er in elk geval van de latere editie (in driehonderdtien exemplaren, ongedateerd, voorwoord uit 1880, uitgekomen in 1881)34 tien stuks zijn gedrukt op ‘Bristol’, speciaal, smetteloos wit papier, bestemd voor bijzondere gelegenheden.35 De Russische hoogheid is dan ook geroerd, zoals dat heet. Hij schenkt Berthe een ‘vleiende dankbetuiging’.36 Daarnaast ontvangt ze een fraaie armband,37 een sieraad dat volgens een van haar twintigste-eeuwse nazaten zelfs is ingelegd met kostbare diamanten.38 Dit is alles wat we weten over het korte, maar waargebeurde Javaanse sprookje. Het is overigens niet denkbeeldig dat prins Alexis er melding van maakt in zijn dagboeken uit die tijd, deze zijn echter nooit gepubliceerd.39 ’s Middags om vier uur verplaatst het hoge gezelschap zich opnieuw, dit keer naar het Koningsplein, ooit het Buffelsveld, tegenwoordig Medan Merdeka geheten. Op dit immense plein wordt een spiegel- (of militair schijn-) gevecht gehouden, met aansluitend een grote receptie en een bal dansant in het nabijgelegen gouvernementshotel Rijswijk. In die laatste residentie zal de grootvorst ook overnachten.40

Vuurwerk in de nacht

Svetlana op volle zee

Alexander Karlovich Beggrov (1841-1914): Винтовой фрегат «Светлана» [het schroeffregat Svetlana]’, 1878, olieverf op doek.

Dan is het prinselijke bliksembezoek alweer bijna voorbij. Vrijdagochtend keert Alexis samen met de gouverneur-generaal via de Kleine Boom terug naar de buitengaats liggende Swetlana. Daar nuttigen ze een scheepsontbijt,41 waarna iedereen ‘hartelijk’42 afscheid neemt van elkaar. Tegelijk met alle andere bagage zal dan ook Berthes bloemenboek aan boord zijn gebracht. Later op de avond geeft Alexis op zijn schip een officieel afscheidsdiner, dat feestelijk wordt begeleid door een perfect getimed43 en wederom oorverdovend saluutvuur van de dekbatterij op het vlakbij gelegen wachtschip (de eerder genoemde klachten over springend glaswerk hebben blijkbaar weinig zoden aan de dijk gezet). Als Loudon na afloop van alle feestelijkheden definitief van boord gaat en overstapt op een van de bootjes die hem weer bij het douanekantoor zullen afzetten, laat de in het duister achterblijvende en enthousiast met zijn hoed zwaaiende Russische prins44 het fregat verlichten met Bengaals vuur,45 dat zacht suizend, roodgloeiend en toverachtig opgevlamd zal hebben in de inmiddels pikdonker geworden tropennacht.

Drie bibliotheken

Zalacca edulis

Madame Berthe Hoola van Nooten: ‘Zalacca Edulis’ [= Salacca zalacca], lithografie (G. Severeyns), plaat [38] uit: Fleurs, fruits et feuillages choisis de l’Île de Java peints d’après de nature. Bruxelles: Muquardt [1881; derde editie].

Niets is eeuwig. Alles vergaat. De wereld is een tranendal en de slechts dood schenkt verlossing. Voor ongelovigen is er nauwelijks hoop, maar voor een gelovig christin als Berthe is dit alles juist heerlijk nieuws, immers, het aardse sterven verkondigt de hemelse wederopstanding. Zonder deze goddelijke wetenschap zou ze volgens eigen zeggen zelfs verloren zijn geweest.46 Want ondanks het commerciële en artistieke succes van haar botanische werk, ondanks haar aanstekelijke enthousiasme47 en ondanks de uitgelezen contacten in de hoogste kringen van Batavia werd ze haar leven lang gekweld door depressies, onenigheden met zowel imaginaire heidenen als veronderstelde geloofsgenoten, eeuwigdurende geldzorgen en venijnige familievetes. Dit alles blijkt uit vijfendertig grotendeels ongepubliceerde brieven aan haar Noord-Amerikaanse aanbidder J.G. Dunlap48 en ook uit op schrift gestelde herinneringen van anderen die haar hebben gekend, zoals de Engelse amateurbotanica en wereldreizigster Marianne North.49 Na de eervolle ontmoeting met prins Alexis keert Berthe huiswaarts, richting Buitenzorg. Het jaar daarop (1873) zal ze opnieuw verkassen, terug naar Batavia, naar Pekambangan in de wijk Selipie (Slipi), een destijds landelijk gebied ten zuidwesten van de Indische hoofdstad. Ze heeft daar een bescheiden terrein gekocht met stukken tuin, zaai- en grasland, een stenen woonhuis, enkele houten bijgebouwen en een primitieve paardenstal50 en zal daar blijven wonen tot haar overlijden in 1892. Berthes geloof zal haar verboden hebben om trots te zijn, maar dankbaarheid is toegestaan, als een gift, een gave van God:

Sergei Lvovich Levitsky: ongetiteld (Groothertog Alexis), fotografie, circa 1870.

Haar Fleurs fruits et feuillages choisis de la flore et de la pomone de l’Île de Java ligt nu te pronken nu in drie royale bibliotheken, die van haar patrones koningin Sophie der Nederlanden (een enigszins gehavend exemplaar van het Java-boek is nog altijd te vinden in het Koninklijk Huisarchief te Den Haag51), die van haar bewonderaarster keizerin Eugénie van Frankrijk en nu ook in die van prins Alexis Alexandrovitch van Rusland. De jonge, kettingrokende en op sterke drank beluste Russische prins zal zich na zijn thuiskomst enthousiast storten op het verzamelen van zeldzaam zilver en aantrekkelijke actrices,52 zodat men zich kan afvragen of hij veel tijd over heeft gehad (of willen hebben) om Berthes botanische meesterwerk meer dan oppervlakkig door te bladeren.

Met veel dank aan de Bibliotheek van het Koninklijk Natuurkundig Gezelschap ‘Natura Artis Magistra’, Bijzondere Collecties UvA, Simon Burgers, Marcel van Dorst, An Duits, Alle Diderik de Jonge, Mark Loderichs, Scott Merrillees, het Tropenmuseum en Bernadette Weusten.
(De publieksversie van dit artikel wordt gepubliceerd in het april 2015-nummer van het Indisch maandblad Moesson.)
Noten
1) Nieuwsblad voor den Boekhandel. No. 85. 2) Hupka-Barth. 3) Valentyn. 4) Nederland’s patriciaat. 5) De Locomotief. 6) Loudon. 7) De Locomotief. 8) idem. 9) Kræmer. 10) Nieuwe Amsterdamsche Courant. 11) JAVA-BODE. Nieuws-, Handels- en Advertentieblad voor Nederl. Indië. No. 137. Woensdag 21 Augustus 1872. 12) De Locomotief. 13) JAVA-BODE. Nieuws-, Handels- en Advertentieblad voor Nederl. Indië. No. 137. 14) De Locomotief. 15) idem. 16) JAVA-BODE. Nieuws-, Handels- en Advertentieblad voor Nederl. Indië. No. 137. 17) Loudon. 18) idem. 19) idem. 20) JAVA-BODE. Nieuws-, Handels- en Advertentieblad voor Nederl. Indië. No. 137. 21) Hoola van Nooten 1863 (Préface). 22) Loudon. 23) idem. 24) JAVA-BODE. Nieuws-, Handels- en Advertentieblad voor Nederl. Indië. No. 137. 25) Nieuwsblad voor den Boekhandel. No. 85. 26) Natuurkundig Tijdschrift. 27) JAVA-BODE. Nieuws-, Handels en Advertentie-Blad voor Nederl.-Indië. Ao. 1872. No. 57. 28) Hoola van Nooten 1863 (‘Préface’). 29) Hoola van Nooten 1866 (‘préface’). 30) Koloniaal verslag van 1871 (8.16). 31) Groeneboer. 32) ‘Maandelijksch overzigt’. 33) Hoola van Nooten aan Dunlap. 34) Nieuwsblad voor den Boekhandel. No. 92. 35) Nieuwsblad voor den Boekhandel. No. 92. 36) Nieuwsblad voor den Boekhandel. No. 85. 37) idem. 38) Hupka-Barth. 39) Wikipedia Duke Alexei Alexandrovich of Russia. 40) JAVA-BODE. Nieuws-, Handels- en Advertentieblad voor Nederl. Indië. No. 137. 41) idem. 42) Loudon. 43) idem. 44) idem. 45) idem. 46) Hoola van Nooten aan Dunlap. 47) North. 48) Hoola van Nooten aan Dunlap. 49) North. 50) JAVA-BODE. Nieuws-, Handels- en Advertentieblad voor Nederlandsch Oost-Indië. Ao. 1894. No. 213. 51) Koninklijk Huisarchief. 52) Wikipedia Duke Alexei Alexandrovich of Russia.
Bibliografie
Breton de Nijs, E. [Rob Nieuwenhuys]: Batavia. Koningin van het oosten. ‘s-Gravenhage: Thomas & Eras, 1976.
De Locomotief. Nieuws-, Handels- en Advertentieblad. XXIste Jaargang. Zaterdag 24 Augustus [onrust in de kolonie, aankomst Alexis in Batavia].
Groeneboer, Kees: Weg tot het Westen, het Nederlands voor Indië 1600-1950, een taalpolitieke geschiedenis. Leiden: KITLV Uitgeverij, 1993.
[Haan, Frederik de:] OUD BATAVIA GEDENKBOEK uitgegeven door het Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen naar aanleiding van het driehonderdjarig bestaan der stad in 1919. Batavia: G. Kolff & Co, 1922 (2 tekstdelen en 1 Platen album).
[Hoola van Nooten, Berthe:] Berthe Hoola van Nooten to J.G. Dunlap, 1854-’59, John G. and Beatrice A. Dunlap family correspondence, Louisiana Research Collection, Louisiana Research Collection, Louisiana, Tulane University [USA] (LaRC, auteursrechten aldaar) [35 ongepubliceerde brieven, 1844-’57, complete scans en transcripties in collectie auteur].
Hoola van Nooten, Madame Berthe: Fleurs, fruits et feuillages choisis de la flore et de la pomone de l’Île de Java peints d’après de nature par madame Berthe Hoola van Nooten. Ouvrage dédié à sa majesté [sic] la reine de Hollande. Bruxelles: Émile Tarlier, Montagne de L’Oratoir, 5, 1863 [-’64]. [voorintekenprijs: fl 60,-, verkoopprijs: fl 70,-].
Hoola van Nooten, Madame Berthe: Fleurs, Fruits et Feuillages choisis de la flore et de la pomone de l’Île de Java peints d’après de nature par Madame Berthe Hoola van Nooten. Seconde édition. Bruxelles: Faubourg de Louvain [tegenwoordig Saint-Josse-ten-Noode], Rue de Liekerke 40. Publiée par G. Severeyns, dessinateur & chromolithographe de l’Académie Royale de Belgique, 1866 [verkoopprijs: fl 80,-].
Hoola van Nooten, Madame Berthe: Fleurs Fruits et Feuillages Choisis de L’Île de Java peints d’après de nature par Madame Berthe Hoola van Nooten. Troisième édition. Bruxelles: Librairie Européene C. Muquardt, même maison à Leipzig, publiée par Merzbach & Falk, Éditeurs, Libraires de la Cour et de S.A.R. Le Comte de Flandre, [1881] [verkoopprijs normale editie (300 exx): 175,- (Belgische) francs, gelimiteerde editie op ‘bristol’ (10 exx): 350,- (Belgische) francs].
[Hupka-Barth, Betsy Marianne (Beppie)]: ‘Poging tot necrologie [van Berthe Hoola van Nooten]’. Anoniem, ongedateerd, ongepubliceerd, op website Collectie Tropenmuseum, opgetekend door een medewerker (die in elk geval in 2012 al was overleden) van het Tropenmuseum, waarschijnlijk in de jaren ’80 van de XXste eeuw, uit de mond van Hupka-Barth (1908-2004, volgens ‘eigen’ zeggen een kleindochter van Berthe Hoola van Nooten, maar in werkelijkheid haar achterkleindochter)  (persoonlijke communicatie van toenmalige conservator Koos van Brakel, Tropenmuseum, augustus 2012).
JAVA-BODE. Nieuws-, Handels en Advertentie-Blad voor Nederl.-Indië. Ao. 1872. No. 57. Mail-nummer. Donderdag 7 Maart. Een-en-Twintigste Jaargang [vendutie Fleurs & fruits].
JAVA-BODE. Nieuws-, Handels- en Advertentieblad voor Nederl. Indië. No. 137. Woensdag 21 Augustus 1872 [Alexis in Batavia en kanongebulder].
JAVA-BODE. Nieuws-, Handels- en Advertentieblad voor Nederlandsch Oost-Indië. Ao. 1894. No. 213. Zaterdag 15 September Drie-en-Veertigste Jaargang [met daarin vermeld de originele Hypotheekacte dd. 13 Maart 1873, No. 48, te Batavia verleden].
Koloniaal verslag van 1871 (8.16). Lijst van lees- en leerboeken [oplage Aurora of de morgenstond der kennis].
Koninklijk Huisarchief, Den Haag (persoonlijke mededeling Harm Robaard, bibliothecaris Koninklijk Huisarchief, 22.08.2012).
[Kræmer, Oscar von] (anoniem): ‘Oscar von Kræmers togter og verdensomsejlinger’, op: http://www.lemvigmuseum.dk/ (01.01.2014).
[Loudon, James] Henk Boels, Janny de Jong, C.A. Tamse: Eer en fortuin. Leven in Nederland en Indië 1824-1900. Autobiografie van gouverneur-generaal James Loudon. Amsterdam: De Bataafsche Leeuw, 2003.
‘Maandelijksch overzigt der Indische letterkunde’, in: Tijdschrift voor Neerland’s Indië, Jaargang 23, 1861 (1ste deel No. 5).
Natuurkundig Tijdschrift voor Nederlandsch-Indie uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederlandsch-Indie deel XXVI zesde serie deel I. Batavia: H.M. van Dorp, & ’s Gravenhage: Martinus Nyhoff, 1864.
Nederland’s patriciaat 53ste Jaargang 1967 [Hoola van Nooten].
Nieuwe Amsterdamsche Courant. Algemeen Handelsblad. No. 12821. Ao. 1872. Zondag 24 Augustus [Alexis in Kaapstad].
NIEUWSBLAD voor den BOEKHANDEL. No. 85. Negen-en-dertigste Jaargang. Dinsdag 22 October 1872 [Berthe ontmoet Alexis].
NIEUWSBLAD voor den BOEKHANDEL. No. 92. Acht-en-Veertigste Jaargang. Vrijdag 11 November 1881. [3de editie Fleurs & Fruits gaat verschijnen].
North, Marianne: Recollections of a Happy Life. London: MacMillan, 1893 [postuum gepubliceerd in 2 delen, in 1894 verscheen een derde deel als Further Recollections].
Valentyn, François: Oud en Nieuw Oost-Indien [etc.]. Dordrecht &  Amsterdam: Joannes van Braam & Gerard onder de Linden, 1724-’26.
http://en.wikipedia.org/wiki/Grand_Duke_Alexei_Alexandrovich_of_Russia (20.04.2014)
Advertenties
Geplaatst in Reizen | Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , | 4 reacties

‘My dear Friend’. Een Javaanse hartekreet ontcijferd.

You know how much I need affection to be happy, and where shall I find it now.

(Voor Maria Sturm 1932-2014)

1ste bladzijde brief 9 december 1856 (John G. and Beatrice A. Dunlap family correspondence, Louisiana Research Collection, Tulane University, hierna LaRC)

1ste bladzijde brief 9 december 1856 (John G. and Beatrice A. Dunlap family correspondence, Louisiana Research Collection, Tulane University, hierna LaRC; with special thanks to Simone Ballard, of the same university)

[1ste bladzijde] Batavia, Dec. 9. 56.

Arme lezer! Deze wriemelende woordenbrij lijkt meer op een kinderlijk kladschilderij dan op een volwassen handreiking. Het afgebeelde epistel is afkomstig van de in Nederland geboren onderwijzeres Berthe Hoola van Nooten née Van Dolder (1817-’92), en vanaf Java gericht aan haar Noord-Amerikaanse aanbidder John G. Dunlap (1804-’82). De flinterdunne vellen zijn met een scherpgesneden ganzenveer veelvoudig volgekrabbeld, niet alleen, zoals gebruikelijk, horizontaal, van linksboven naar rechtsonder, maar eveneens, op dezelfde kant, verticaal, van rechtsboven naar linksonder, met daar doorheen schemerend de even dubbel en dwars slingerende krullen en lussen van de versozijde. Postpapier is kostbaar, dat is duidelijk. De woordenkluwen lijkt onontwarbaar, maar onder zijn ruwe oppervlak blijkt een bevallig en zelfs goed leesbaar Engelstalig handschrift verscholen te liggen. Wie is deze zuinige madame Van Nooten, hoe is zij op Java terechtgekomen, en welke ontboezemingen stuurt ze haar onverschrokken ‘dear friend’ in het verre New Orleans?

Er is geen betere manier om daarachter te komen dan de originele tekst van de brief te tonen, inclusief becommentarieerde transcriptie. Los van onleesbare gedeelten vanwege inktvraat of weggevallen stukken papier (aangegeven met […]) luidt de eerste regel van de eerste bladzijde van haar brief uit 1856 aldus:

Mr. Dunlap My dear friend, I did not write you by last mail on acct [account] of my temporary absence from Batavia.

Het is 9 december 1856. Berthe woont in de Gang Scott, een kleine, maar chique en weelderig begroeide laan in Batavia, de hoofdstad van Nederlands-Indië (tegenwoordig Jakarta, Indonesië). Ze stort haar hart uit bij haar trouwste vriend, haar vurigste aanbidder, haar hardnekkigste huwelijksaanzoeker.

I have been rather seriously indisposed for more than two months […]

In eerdere brieven (o.a. uit Louisiana) heeft Berthe geklaagd over de vele tegenslagen in haar leven: het verlies van haar man die in New Orleans aan de gele koorts was bezweken, haar niet aflatende armoede, haar schulden, haar zwakke gezondheid, haar mislukte meisjesinstituten, de bemoeizucht van haar halfbroer Vincent Jacob van Dolder (die haar overhaalde om naar Batavia te komen), haar worstelingen met de kerkelijke autoriteiten, de drukkende atmosfeer van het tropische klimaat op Java, de hemeltergende goddeloosheid van zowel de ‘inlanders’ als de Europeanen, haar hoofdpijnen, buikklachten, maagkrampen, oogproblemen, depressies, keelontstekingen – er lijkt geen einde te komen aan de lijst van kwellingen. Soms werd het haar teveel. Toen Berthe nog in Galveston, Texas woonde en een keer de wanhoop nabij was overwoog ze serieus dit aardse leven achter zich te laten, om in een ander bestaan haar Verlosser heerlijk tegemoet te kunnen snellen. Maar daar was ze van teruggeschrokken, misschien omdat die gedachte haar niet helemaal christelijk leek, misschien ook uit angst om haar vijf jonge en toen al vaderloze kinderen als volle wezen achter te laten. Nu, in Batavia en opnieuw ten einde raad, consulteert Berthe een arts. Die blijkt nuchter. Hij adviseert haar om er even tussenuit te gaan.

[…] and the Dr. advised me a short sojourn in the mountains.

Marianne North: "Tree Fern in the Preanger Mountains, Java", Painting 704. Olie op doek, afgebeeld: boomvarens. (Marianne North Gallery http://www.kew.org/mng/gallery/704.html )

Marianne North: “Tree Fern in the Preanger Mountains, Java”, Painting 704. Olie op doek, afgebeeld: boomvarens. (Marianne North Gallery http://www.kew.org/mng/gallery/704.html )

Ten zuiden van het relatief koel gelegen Buitenzorg (Bogor), in het hart van Java, liggen de bergen van de Preanger, waarvan de toppen met helder weer zelfs vanaf de Bataviase reede in de blauwige verten te zien zijn. De Engelse wereldreizigster Marianne North (1830-’90), schilderes, Darwin-correspondente, zelfverkozen vrijgezel, enthousiast huwelijkshaatster (‘an abhorrible institution’, ‘a terrible experiment’) en, net als Berthe, amateurbotanica, zal in 1876 dit ongerepte berggebied intrekken, op zoek naar bijzondere en zeldzame planten. Onderweg heeft zij, op suggestie van de Indische gouverneur-generaal, een bezoek gebracht aan haar collega ‘Madame van Nooten’, in 1863 bekend geworden met een rijk geïllustreerd boek over de Javaanse flora. Bij Marianne’s bezoek woont Berthe al lang niet meer in de modieuze Gang Scott, maar in een eenvoudig boerenhuis te Selipie, een landelijk gebied ten zuidwesten van Batavia. Miss North is kritisch maar enthousiast. Ze zal ter plekke een exemplaar van Berthes prachtwerk kopen, dat laten opsturen naar London, in de Preanger twee schilderijen van het landschap maken en later op Borneo enkele exotische vruchten in olieverf schetsen, waaronder Citrus decumana (hieronder als afgewerkt schilderij afgebeeld). Deze pomelo-achtige citrusvrucht had Berthe zelf ook getekend, en laten lithograferen, voor haar spectaculaire Java-boek (zie afbeelding onderaan dit artikel).

Marianne North: "Flowers and Fruit of the Pomelo, a branch of Hennah, and Flying Lizard, Sarawak". Painting 552, Borneo, Sarawak. Afgebeeld: henna Lawsonia inermis, pomelo Citrus decumana, gewoon vliegend draakje Draco viridis. Adopted by Mrs Anne Iddiso. (Marianne North Gallery http://www.kew.org/mng/gallery/552.html )

Marianne North: “Flowers and Fruit of the Pomelo, a branch of Hennah, and Flying Lizard, Sarawak”. Painting 552, Borneo, Sarawak. Afgebeeld: henna Lawsonia inermis, pomelo Citrus decumana, gewoon vliegend draakje Draco viridis. Adopted by Mrs Anne Iddiso. (Marianne North Gallery http://www.kew.org/mng/gallery/552.html )

Nu, in 1856, volgt de overspannen weduwe het advies van haar arts op. Samen met haar oudste dochter en halfbroer reist ze zuidwaarts, eveneens richting de Preanger. Ze huurt een paard, trekt twee weken lang de ruige bergen in, scheert langs steile ravijnen en ziet wild stromende rivieren zich door peilloos diepe bergkloven persen. Het gezamenlijke uitstapje is een groot succes. Berthe geniet van de natuur en voelt hernieuwde levenskrachten in zich opborrelen.

I enjoyed the trips in all of the beautiful scenery which is truly grand. I delighted in the exercise on horseback up the heights & down the depths – along the deep ravines where the mountain currents sweep wildly along – and it has invigorated my mind to behold these glorious things of nature.

Maar dit geluk is van korte duur.

But as to my health – I know not what to say – For you my true & faithful friend I have no secrets and I will therefore [2de bladzijde] not hide from you, that I have greatly suffered in mind & body since I am here. In the deep & earnest confidence I have in you I will entrust you with the causes of my principal sorrows.

2de en2de en 3de bladzijde brief 9 december 1856 (LaRC, Tulane University)

2de en 3de bladzijde brief 9 december 1856 (LaRC, Tulane University)

Berthes halfbroer blijkt het in zijn hoofd gehaald te hebben om met de slavinnendochter Helena Cruickshank te willen trouwen, een ex-slavin die hij vier jaar eerder in New Orleans heeft ontmoet. Er is echter een probleem. Hij is al getrouwd, sinds 1839, met de in Nederland achtergebleven Albertine Charlotte Stulen. Deze weigert om te scheiden, tenminste, dat schrijft Berthe, maar uit officiële verslagen van de scheidingsaanvraag blijkt dat Albertine wel degelijk het huwelijk heeft willen ontbinden. Het grootste struikelblok lijkt daarom eerder te zijn dat volgens de toenmalige wet beide echtelieden bij hun scheiding in persona aanwezig moeten zijn. Aangezien op dat moment de huwelijkse afstand zo’n dertienduizend kilometer bedraagt lijkt dit niet een snel, gemakkelijk of goedkoop op te lossen probleem. Ondanks deze juridische obstakels doemt in Berthes gedachten het schrikbeeld op dat de ‘onbeschaamde’ slavinnendochter Helena haar officiële ‘halfschoonzus’ wordt. In een latere brief aan Dunlap schrijft ze dat in huize Van Dolder de ruzies hoog oplopen.

You know that Helena has given me trouble now let me tell you that the main reason of my refusing to take her was my fear founded on her own insolent remarks – and on Mr E (my brother’s friend) […]

(deze vriend is een zekere Eaton, uit Boston Common, de dure parkwijk in het oude centrum van de Noord-Amerikaanse havenstad, bij wie Berthe ‘met veel genoegen’ had gelogeerd toen ze onderweg was naar Europa.)

[…] warnings to me regarding her connection with my brother .

Walter Bentley Woodbury, fa. Woodbury & Page, Java: ‘Vincent Jacob van Dolder’, carte de visite, fotografie, met de hand gedateerd 1862) Rijksdienst voor Kunsthistorische Documentatie

Walter Bentley Woodbury, fa. Woodbury & Page, Java: ‘Vincent Jacob van Dolder’, carte de visite, fotografie, met de hand gedateerd 1862) Rijksdienst voor Kunsthistorische Documentatie

Berthe probeert op allerlei manieren het aanstaande huwelijk te voorkomen. Ze gedraagt zich daarbij zo dwars als kliefhout, dreigt met vertrekken, maar alles zonder resultaat. Ze is bang dat Helena niet zal terugschrikken voor drastischer acties. Helena’s moeder, de slavin Laurencina Cruickshank, ging, om haar meester (en biologische vader) onder druk te zetten, zelfs zover dat ze zou hebben geprobeerd diens Surinaamse plantage (toepasselijk genaamd Paradise) in vuur en vlam te zetten. Maar alle tegenstand is tevergeefs. Berthe moet het onderspit delven, en ze weet het. Met bitterheid verlaat ze de kapitale villa van haar halfbroer in de Gang Scott. Vincent Jacob zal in 1860 scheiden van Albertine, in 1868 trouwen met de triomferende Helena, om uiteindelijk in 1876 na allerlei even frauduleuze als lucratieve Indische verzekeringszaken als rijk man te sterven op landgoed De Beele bij Voorst, te Zutphen. Dit buiten was eigendom van baron Sloet van de Beele, die als gouverneur-generaal van Nederlands-Indië (1861-’66) sponsor zou worden van de eerste editie (1863 [-’64]) van Berthes grote Java-boek.

M.T.H. Perelaer: ongetiteld (uitzicht op de Pangerango vanuit de plantentuin in Buitenzorg), lithografie (tekening Jhr. J.C. Rappard), uit: Het kamerlid van Berkenstein in Nederlandsch-Indie. Leiden: A.W. Sijthoff, 1888.

M.T.H. Perelaer: ongetiteld (uitzicht op de Pangerango vanuit de plantentuin in Buitenzorg), lithografie (tekening Jhr. J.C. Rappard), uit: Het kamerlid van Berkenstein in Nederlandsch-Indie. Leiden: A.W. Sijthoff, 1888.

Maar dat ligt allemaal in de verre toekomst. Nu, begin december 1856, heeft Berthe weinig tijd te verliezen:

I cannot enter into details – Time forbids suffice it to say – that my brother being separated from his [wife] having vainly sued for a divorce which the lady has refused […] is so […] that he cannot marry – […].

Vincent Jacob overweegt om ongewild ongehuwd, want ongescheiden, te gaan samenwonen, overigens een niet ongebruikelijke, of zelfs niet onwenselijke, situatie voor blanke mannen in Batavia.

[…] and his intention to live à la manière du pays.

Voor de christelijke Berthe is dit een onverteerbare situatie.

He took a fancy to Helena. He saw her in Louisiana four [years] ago. I think she [is] [3de bladzijde] [clever] etc. etc. was very angry with me for not bringing her, and has immediately sent for her [...] and that she is now on her way. My brother has plainly acknowledged to me his intentions towards her – Whereupon I have of course told him that I never would stay with him while she was there. You may imagine that Helena with her revengeful nature hates me for refusing to take her along, for she knew it was to prevent her seeing my brother.

4de bladzijde brief 9 december 1856 (LaRC, Tulane University)

4de bladzijde brief 9 december 1856 (LaRC, Tulane University)

Berthe vreest voor haar eigen leven als Helena haar zin niet krijgt:

She will greatly triumph over me now – and if I remained with my brother & she was kept out of the way (as he proposed to me) she would make no scrupple[s] of making an end of me [even] to the fashion of her native land even as her mother, who set fire to the plantation of her father [James of zijn broer Robert Cruickshank] from similar reasons. Since I know that Helena is coming, I have suffered such mental anxiety as words can not describe – add to this [4de bladzijde] the excitement of many unpleasant discussions with my brother on this subject – and you will not be surprised thast I have been ill.

De (in chronologische volgorde) slavinnendochter, bediende, maîtresse, moeder, wettige echtgenote, weduwe en erfgename Helena van Dolder-Cruickshank zal het verworven kapitaal er in tien jaar doorheen weten te jagen. Ze verhuist naar Zutphen, raakt later in Amsterdam aan lager wal, wordt insolvent verklaard, emigreert naar Nederlands-Indië, trekt bij haar zoon in en komt uiteindelijk in 1911 als rumdrinkende rolstoelrijdster te overlijden in één van de gebouwen van diens suikerfabriek Pandji in Sitoebondo, op Java, net zo berooid als de verleidelijke Hellen Goodwill die ze ooit was op de Surinaamse plantage Paradise. Overigens zal de slavernij in Nederlands-Indië pas op 1 januari 1860 afgeschaft worden, nauwelijks vijf maanden voor de verschijning van Multatuli’s geruchtmakende koloniale aanklacht Max Havelaar en ruim drie jaar na Berthes hartekreet aan Dunlap.Arnica foto

Los van deze onverkwikkelijke familieverwikkelingen speelt ook het drukkende tropische klimaat Berthe flink parten. Ze zweert al jaren bij allerlei homeopathische geneesmiddeltjes (zoals ‘Arnica’, het Nederlandse valkruid of wolverlei, Arnica montana) maar deze helpen nu nauwelijk meer:

'Arnica' Elizabeth Blackwell

‘Arnica’ Elizabeth Blackwell

The [climate] is also adding its debilitating influence to moral [causes], I have been attacked with bowel complaints – the most dangerous of all diseases, here, I am not allowed any food but rice & arrowroot […]

In de late jaren ’80 zal haar zoon Alphonse vanuit haar woonplaats Selipie (en waarschijnlijk zelfs vanuit haar huis, want volgens een van Berthes twintigste-eeuwse nazaten woont hij dan bij zijn moeder) een handeltje opzetten in de medicinale Arrowroot, oftewel pijlwortel, Maranta arundinacea.

[…] so you may imagine how sick & feeble I am getting. Still there is improvement since a few days and I try hard to keep up my courage.

Louise von Panhuys: 'Maranta arundinacea L.' [als 'Arrow-Root'], pijlwortel, 'Aquarellen van Suriname' (1811-1824) Johann Wolfgang Goethe-Universität Frankfurt am Main, Deutschland.

Louise von Panhuys: ‘Maranta arundinacea L.’ [als ‘Arrow-Root’], pijlwortel, ‘Aquarellen van Suriname’ (1811-1824) Johann Wolfgang Goethe-Universität Frankfurt am Main, Deutschland.

Berthe probeert wanhopig het hoofd boven water te houden. Ze heeft al een paar maanden na aankomst in Nederland-Indië bij de onderwijsautoriteiten in Batavia (en in laatste, beslissende instantie, Nederland) een subsidie aangevraagd om een meisjesinstituut op te richten, bedoeld voor jonge dochters van de blanke Bataviase burgerij. Dat had ze in New Orleans (samen met haar man) ook gedaan, met kortstondig succes. Omdat berichten uit het verre Nederland eindeloos op zich laten wachten is de spanning te snijden. Haar (financiële) toekomst blijft daardoor onzeker.

The uncertainty as to the decision of the government, which is still kept up, also added to nervous excitement – .

In het voorjaar daarop zal ze, nadat ze de hoop al heeft opgegeven, plotseling toch antwoord krijgen uit Nederland. Dat blijkt gunstig. Ze ontvangt een geldbedrag van maar liefst fl 1500,- (± € 15.000,-) per maand. Berthe is dolgelukkig. Ze kan nu, voor de vierde keer in haar leven, een school voor ‘beschaafde meisjes’ gaan opzetten. Maar ondanks een veelbelovende start en ondanks de officiële belofte dat bij gebleken succes de ‘subsidie’ voor zeker zes jaar gecontinueerd zal worden, gaat Berthes meisjesinstituut na nog geen twee jaar alweer ter ziele. Het blijkt dat de gulle geldschieters in het vaderland niet zijn gediend van haar pedagogiek, die in hun ogen veel te christelijk is. Berthe, die zich Nederlands Hervormd noemt, alhoewel ze liever de Engelse Kerk bezoekt, wil niet alleen dagelijks in de klas de bijbel (laten) lezen, ze verafschuwt ook het veronderstelde heidendom om haar heen en wil bovendien de ‘verderfelijke’ invloed van het papisme op Java een halt toeroepen. Ze prefereert religieuze standvastigheid boven wereldse rijkdom, toen, net als nu, een blijkbaar aanstootgevende voorkeur. Deze christelijke Prinzipienreiterei is één van de twee redenen dat haar meisjesschool op 1 januari 1859 alweer zal sluiten. Een ander verwijt is dat haar instituut te elitair zou zijn, iets wat met veel ophef in de Indische pers wordt besproken. Nu, in december 1856, en vooralsnog schoolloos, vraagt ze zich af hoe ze in hemelsnaam haar eigen kinderen moet onderhouden, tenminste, voor zover die daadwerkelijk bij haar zijn, in Batavia.

And most of all perhaps a never ceasing [pain] hid in my bossom caused by the estrangement of my eldest children.

Berthes beide zonen, de veertienjarige Vincent Jacques Henri en de twaalfjarige Alphonse Charles, zitten op dat moment op het (anno 2018 nog altijd bestaande) Schotse jongensinternaat Merchiston Castle School, vlakbij Edinburgh. Haar twee jongste dochters had ze eerder vanuit Amerika naar haar ongetrouwde zussen in Wageningen gestuurd, maar deze zijn later met haar meegekomen naar Java. Dit was allemaal betaald door hun rijke halfoom Vincent Jacob. Deze heeft namelijk in eerdere brieven aan Berthe beloofd de kosten voor de opvoeding van haar kinderen voor zijn rekening te nemen, tenminste, als zij zelf naar Nederlands-Indië komt. Als gewiekst zakenman rekent hij waarschijnlijk op de sociale contacten die de magistratenweduwe madame Hoola van Nooten née Van Dolder heeft in de hogere kringen van Batavia. Echter, de vele fascinerende facetten van de mannelijke natuur overdenkende, het is ook niet ondenkbaar dat hij de komst van zijn devote halfzus Berthe en haar kinderen gebruikt als excuus om de reis van (en het samenzijn met) zijn mooie maîtresse Helena te legitimeren.

5de bladzijde brief 9 december 1856 (LaRC, Tulane University)

5de bladzijde brief 9 december 1856 (LaRC, Tulane University)

Intussen blijft Dunlap in het verre Louisiana Berthes meest nabije vriend:

Of these most bitter days in my life I have never spoken to any one.

Ze schrijft over een verlies dat hij blijkbaar geleden heeft.

But what you have communicated to me of your [loss] & your […] […] […] [5de bladzijde] to you also on this subject.

Dit moet de dood van Dunlaps echtgenote Beatrice betroffen hebben, twee jaar daarvoor. Uit eerdere brieven weten we dat hij toen hoopte eindelijk Berthe te kunnen trouwen. Ze twijfelde echter over zijn aanzoek, om wat voor redenen dan ook. In dezelfde tijd, nog relatief jong en zich bewust van haar eigen aantrekkelijkheid, was ze kort verloofd geweest (inclusief bijpassende kostbare ring) met weer een andere aanbidder, wiens identiteit ze niet onthult vanwege een even intrigerend als door haar onverklaard ‘verschrikkelijk geheim’. Wat bedoelt Berthe hiermee? Wie is deze andere vrijer? Is hij misschien al getrouwd? We zullen het waarschijnlijk nooit meer achterhalen, maar in elk geval weet Berthe uiteindelijk ook diens avances te weerstaan. Na deze affaire (waarbij ze liefdesverzekeringen ontving van ‘other lips then yours [Dunlap]’) schreef Berth haar New Orleanse penvriend dat ze vastbesloten was om nooit meer te zullen trouwen, met welke huwelijkszuchtige dan ook.

Haar eigen kinderen zijn een constante bron van zorg. Ze mist de jongens elke dag:

[…] from the very first I have felt chilled & cheated in my feelings for love for these children that have been so long away from me. they seem to look at me with a sort of distrust and to regard me alone as if a stranger. They are dutiful but that for which my heart had yearned & fondly hoped for through many weary years of our separation so painful to me, to which I submitted for their sake only – that cheering love – that childish trust so gratifying to a parent – are wanting. It is a daily torture of bitter grief to me. You know how much I need affection to be happy, and where shall I find it [6de bladzijde] now. At the time that I most [need] submit to have my loves leave me for school – […]

 6de 6de & 7de bladzijde brief 9 december 1856 (LaRC, Tulane University)

6de & 7de bladzijde brief 9 december 1856 (LaRC, Tulane University)

Zelfs het gezelschap van haar dochters kan het gemis van haar geliefde Alphonse en Henri niet goedmaken:

[…] I find no compensation for their absence in my daughters –

Daar komt nog eens bij dat Vincent Jacob zijn halfzus Berthe in eerste instantie ronduit had verboden om een nieuwe meisjesschool op te zetten. Hij twijfelde aan haar zakelijke inzichten, ook al wist hij dat ze met dit plan juist haar schulden (onder andere aan hemzelf) wilde afbetalen.

Two things make it impossible for me to remain with my brother. The coming of Helena & his intentions towards her, and the stern duty that bids me work for the payment of my debts.

Intussen werpen de contacten in de hogere kringen van Batavia inderdaad hun vruchten af, zo niet voor haar halfbroer, dan toch voor haarzelf:

I have yet one hope and that is that it may please the supreme ruler of the hearts of men to induce the governor general of this island […]

(de gouverneur-generaal op dat moment is Charles Ferdinand Pahud, in functie 1855-’61)

 […] to be favourable to my request He seems to be so disposed – and [I] […] [certainly] [shall not] […]

[Door inktvraat is een deel van de originele brief hier helaas weggevallen; we kunnen pas weer iets ontcijferen als Berthe schrijft dat ze ook haar Noord-Amerikaanse vrienden erg mist:]

[7de bladzijde] I long [exceedingly] [… …] do you not wish by every mail beyond expression at the silence of all my American friends, except yourself – but chiefly at that of Mr Richardson – I never should have thought it possible for him to forget me so soon I have been too much & too truly attached to him not to feel his neglects keenly. Who is there but you alone – – Should you see Mr Richardson tell him what I say – I have no secrets for him – but self respect forbids my writing to him – since my two last letters were left unanswered. He did not even call  for the letter he knew I had left for him at Mrs. Eaton and which she wrote me was still in her possession – if you know of any news regarding any old acquaintance of mine, let me know.

8ste bladzijde brief 9 december 1856 (LaRC, Tulane University)

8ste bladzijde brief 9 december 1856 (LaRC, Tulane University)

Ze sluit af met een vraag naar blijkbaar recente ontwikkelingen in Amerika:

I long to [8ste bladzijde] hear the results of the late political struggle in my dear adopted country.

Nu wordt ook duidelijk waarom het briefpapier dubbel en dwars beschreven is:

Perhaps you will find it difficult to read this, but I had to write thus for fear of making my letter too voluminous.

Een voorlopig laatste groet:

And now farewell my own dear friend. I shall not cease to think of you with unchanging regards and gratitude for all your friendship to me. It is sad to think how long I must now wait before I can have your answer. Still you must be sure to write per retour of mail.

Een laatste zegen:

Farewell dear Mr Dunlap God bless you – Henriëtta & my boys send their love & I am always Yrs affectionally & truefull [B.]

Marianne North: 'The Preanger Mountains', Painting 803, oil on canvas, ca 1876, adopted by Dr & Mrs F Ames-Lewis (Marianne North Gallery http://www.kew.org/mng/gallery/803.html )

Marianne North: ‘The Preanger Mountains’, Painting 803, oil on canvas, ca 1876, adopted by Dr & Mrs F Ames-Lewis (Marianne North Gallery http://www.kew.org/mng/gallery/803.html )

In een postscript verzoekt ze hem om nog wat valkruid op te sturen, het homeopathische huismiddel waar ze nog steeds veel baat van denkt te hebben.

Could you send me a dose more of the Arnica It would oblige help me if you could forward them to Mr. Eaton. He will send them further. But you will have to write him []

Adres van een brief (10 januari 1855) van Berthe uit GaAdres van een brief (10 januari 1855) van Berthe uit Galveston, Texas aan Dunlap in New Orleans, Louisiana (© LaRC, Tulane University)

Adres van een brief (10 januari 1855) van Berthe uit Galveston, Texas aan Dunlap in New Orleans, Louisiana (© LaRC, Tulane University )

Berthe en John hebben elkaar in dit aardse leven nooit meer ontmoet.

De brief is klaar en kan verzonden worden. Dat was anno 1856 minder eenvoudig dan het nu wellicht lijkt. Volgens de historicus De Haan waren er in Batavia in 1861 zelfs helemaal nog ‘geene brievenbussen, geene postzegels, geene postwissels’. De eerste plek waar men (ongefrankeerde) post kon achterlaten was op de bovenverdieping van het Stadhuis (tegenwoordig Jakarta History Museum), aan het toenmalige Stadhuisplein, in 1828. De eerste brievenbussen, zeven in totaal, werden pas in 1863 geplaatst en de eerste Indische postzegels werden pas op 1 april 1864 gebruikt. Berthes flinterdunne brief zal vanuit Batavia met de zogenoemde pakketvaart vervoerd zijn, waarschijnlijk per overlandmail, dat wil zeggen, niet naar het zuiden, door de Straat van Soenda en langs de Afrikaanse Kaap, maar richting het noorden, door de Zuid-Chinese Zee naar het Engelse Singapore (dat Berthe eerder als poste restante-adres van Vincent Jacob had opgegeven), door de nauwe Straat van Malakka, langs de zuidpunt van Ceylon over de Indische Oceaan richting Arabië, verder naar Aden en door de Rode Zee, over de snikhete landengte bij het Egyptische Suez (ooit op dromedarissen, later met paarden, vanaf 1869 per boot door het nieuwe kanaal), via Alexandrië over de oostelijke Middellandse Zee naar Marseille of Triëst, dwars door Centraal-Europa richting Nederland en daarna per zeil- of stoomboot via Liverpool of Southampton met een grote boog over de Atlantische Oceaan naar Noord-Amerika, om uiteindelijk (via New York of Boston) terecht te komen in het zuidelijke New Orleans, Louisiana, om na deze halve wereldreis blijkbaar heelhuids neer te dwarrelen op het bureau van de trouwe Dunlap, die op dit antwoord van Berthe bijna een half jaar heeft heeft moeten wachten. Voor haar geldt hetzelfde, in omgekeerde zin.

Madame Berthe Hoola van Nooten: 'Citrus decumana', lithografie (G. Severeyns), uit: 'Fleurs, Fruits et Feuillages Choisis de la Flore et de la Pomone de L’Île de Java peints d’après de nature', 1863 [-'64].

Madame Berthe Hoola van Nooten: ‘Citrus Decumana’ [= Citrus maxima?], lithografie De Pannemaeker, plaat [3] uit: Fleurs, fruits et feuillages choisis de L’Île de Java peints d’après de nature. Bruxelles: Muquardt [1881; derde editie].

In deze onzekere tijden besluit Berthe om opnieuw te verhuizen, dit keer naar Buitenzorg (Bogor), zo’n zestig kilometer ten zuiden van Batavia. Ze opent daar een meisjesschool, voor de vijfde keer in haar leven. Hier is ze aan alle kanten omringd door de tropische natuur Het is waarschijnlijk ook in deze omgeving dat ze op het idee is gekomen om een spectaculair salontafelboek over de Javaanse flora te publiceren, geïllustreerd met kleurenlithografieën gebaseerd op haar eigen aquarellen. De opbrengst daarvan hoopt ze kunnen te gebruiken om haar gezin te onderhouden, iets wat ze niet alleen zonder gêne maar zelfs met nadruk vermeldt in haar ‘Préface’. Het in Brussel gedrukte en uitgegeven Fleurs, fruits et feuillages choisis de la flore et de la pomone de L’Île de Java (drie edities, totale oplage waarschijnlijk niet veel minder dan duizend exemplaren) zal inderdaad een commercieel succes worden. Maar ook hiervan plukt Berthe weinig financiële vruchten, ondanks het feit dat na haar overlijden maar liefst veertien de luxe-exemplaren van dit prachtwerk in haar huis aanwezig blijken te zijn. De weduwe mag dan berooid zijn, ze blijft onvervaard. Als een waarachtig christen werpt ze de Heere haar armoede niet voor de voeten, ze is er Hem juist dankbaar voor. Berthe zal op 12 april 1892 dan eindelijk haar Verlosser ontmoeten, in het huis van haar schoonzoon Friedrich Gustav Carl Degent te Tanah Abang, armer in aardse bezittingen dan ze ooit had gevreesd (haar nalatenschap bedraagt na aftrek van alle schulden precies fl 45,80), maar rijker aan herinneringen dan ze wellicht ooit had durven dromen.

Charles Theodoor Deeleman: Gezigt op de Noordzijde van het kerkhof te Batavia, lithografie, uit: Bataviaasch Album. Verzameling van een tiental gezigten van de hoofdstad van Nederlandsch Indie. Opgedragen aan Zijne Exellentie den Minister van Staat J.J. Rochussen. Batavia: G. Kolff & Co, circa 1859 (op deze begraafplaats te Tanah Abang lag Berthe Hoola van Nooten begraven).

Charles Theodoor Deeleman: Gezigt op de Noordzijde van het kerkhof te Batavia, lithografie, uit: Bataviaasch Album. Verzameling van een tiental gezigten van de hoofdstad van Nederlandsch Indie. Opgedragen aan Zijne Exellentie den Minister van Staat J.J. Rochussen. Batavia: G. Kolff & Co, circa 1859 (op deze begraafplaats te Tanah Abang lag Berthe Hoola van Nooten begraven).

To open the great book of nature; to endeavour to represent, if but faintly, by our feeble art, that glorious colouring, those treasures of hidden beauties so freely spread around us, by our munificent Creator – (here, especially, in this beautiful island of Java, privileged in this respect, where vegetation is so magnificent) – is it not this which meets the cravings of our hearts, which cannot fail to give us our proper nourishment by feeding our souls with silence, prayer and love?
(Préface, Fleurs, fruits et feuillages choisis de flore et de la pomone de L’Île de de Java)
Met veel dank aan / thanks to Herbert Adam, Simone Ballard (Research Intern Nolalocavores, Herbarium Assistant Tulane University), Sean C. Benjamin (Public Services Librarian, Louisiana Research Collection, Howard-Tilton Memorial Library, Tulane University), Youki Crump (Marianne North Gallery, Kew Royal Botanic Gardens), Steven P. Darwin (Department of Ecology and Evolutionary Biology, Tulane University, New Orleans), Marcel van Dorst, An Duits, Leon C. Miller (Head Louisiana Research Collection, Tulane University) en Bruce Boyd Raeburn (Director Special Collections and Curator, Hogan Jazz Archive, Tulane University).
ganzenveer

 

 

Bibliografie
Adam, Herbert: De herkomst van de Adams. Adam from Paradise. http://www.deindischeadams.nl
Buitenweg, Hein: Soos en samenleving in tempo doeloe. Den Haag: Servire, 1965.
Diessen, Drs. J.R. van & Prof. Dr. F.J. Ormeling [etc]: Grote Atlas van Nederlands Oost-Indië [etc]. Zierikzee / Utrecht / Meppem: Uitgeverij Asia Maior / Atlas Maior / Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap / MaxZ, 2003.
[Haan, Frederik de:] Oud Batavia gedenkboek uitgegeven door het Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen naar aanleiding van het driehonderdjarig bestaan der stad in 1919. Batavia: G. Kolff & Co, 1922 (twee tekstdelen en een Platen Album).
[Hoola van NootenN 1845-’59:] Berthe Hoola van Nooten to J.G. Dunlap, 1854-’59 (onderhavige brief 9 december 1856), John G. and Beatrice A. Dunlap family correspondence, Louisiana Research Collection, Louisiana Research Collection, Louisiana, Tulane University (USA) (afkorting LaRC) [35 originele brieven, Galveston 1845 – Batavia ’59; complete scans en de transcripties ervan in collectie auteur]. http://tulane.edu/
Hoola van Nooten, Madame Berthe: Fleurs, fruits et feuillages choisis de la flore et de la pomone de l’Île de Java peints d’après de nature par madame Berthe Hoola van NootenOuvrage dédié à sa majesté [sic] la reine de Hollande. Bruxelles: Émile Tarlier, Montagne de L’Oratoir, 5, 1863 [-’64] (2de editie 1866, 3de editie [1881]).
[Hupka-Barth, Betsy Marianne (Beppie):] ‘Poging tot necrologie [van Berthe Hoola van Nooten]‘. Anoniem, ongedateerd, ongepubliceerd, op website Collectie Tropenmuseum, opgetekend uit de mond van Hupka-Barth door een medewerker (die in elk geval in 2012 al was overleden) van het Tropenmuseum, waarschijnlijk in de jaren ’80 van de XXste eeuw (persoonlijke communicatie van toenmalige conservator Koos van Brakel, Tropenmuseum, augustus 2012). Hupka-Barth (1908-2004) was volgens ‘eigen’ zeggen een kleindochter van Berthe Hoola van Nooten, maar is in werkelijkheid haar achterkleindochter. Hupka-Barths ouders waren namelijk de Indische Controleur J.P.J. Barth en Anne Eliza née van Marle. De laatste was een dochter van Augustus Johannes van Marle en Julia Bertha née Hoola van Nooten. Julia Bertha was de vroeggestorven (1874) dochter van Berthe. De jonge Anne Eliza groeide daarom tot 1883 op bij haar grootmoeder Berthe, wat de vergissing van Hupka-Barth verklaart. Deze laatste (die was genoemd naar de jongere zus van Berthe en zelf kinderloos zou blijven) was in februari 1945 in Amsterdam door Ds Buskes clandestien getrouwd met de Duitse musicus Felix Hupka (1896-1966), leraar van onder andere Bernard Haitink en Cristina Deutekom. http://tropenmuseum.nl/
Merrillees, Scott: Batavia in Nineteenth Century Photographs. Singapore: Editions Didier Millet, 2010.
Nederland’s patriciaat 53ste Jaargang 1967 (Hoola van Nooten).
North, Marianne: Recollections of a Happy Life. London: MacMillan, 1893 (2 delen, met een later verschenen derde deel).
[North, Marianne:]  Marianne North Gallery http://www.kew.org/mng/gallery/index.html
Geplaatst in botanie, Reizen | Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , | 7 reacties

Grasmaand in Tokio ofte liever Yedo: de nederige VOC-dienaar Charles Ralph Boxer eert zijn vriend Jean Charles Pabst, koninklijk afgezant in Japan

Vanwege de  honderden publicaties over de meest uiteenlopende onderwerpen die hij op zijn naam heeft staan wordt Charles Ralph Boxer (1904-2000) wel ‘a one-man historical army’ genoemd. Hij was niet alleen militair, historicus, docent en chroniqueur van de Europese koloniale tijd in China, Portugal en Brazilië, maar las ook vele talen, waaronder Japans en 17de-eeuws Nederlands. In de jaren ’30 van de vorige eeuw was hij een bewonderaar en later ook intieme vriend van de Nederlandse consul in Japan, Jean Charles Pabst (1873-1942). Deze was een gepassioneerd liefhebber van zeldzame boeken en exotische antiquiteiten. De jonge Boxer werd al snel aangestoken door de verzameldrift van zijn mentor. Na de Tweede Wereldoorlog bouwde hij zelf een grote bibliotheek op, met daarin veel originele en zeldzame publicaties over de ontdekkingsgeschiedenis van Portugal, Brazilië, China en Japan. In 1930 bezorgt Boxer een uitgebreide Engelstalige editie van het dagboek uit 1639 van de Nederlandse zeeheld Maarten Harpertszoon Tromp. In 1930, als hij in Tokyo woont, geeft hij een exemplaar van dit boek aan zijn vriend Pabst. Hij voorziet dat van een persoonlijke opdracht die in archaïserend Nederlands is gesteld, compleet met quasi-officiële aanhef, titels en eerbetuigingen in de ambtelijke VOC-stijl uit de 17de eeuw.

Geboden door den schrijver aan den Edele, Manhafte, voorzienige, welwijze ende zeer discrete Heer Generaal J.C. Pabst (Zijnde nu Gezant van de Koninckrijck der Nederlanden bij den Hof van de doorluchtige Keizer van Japan, en aldus de waardige opvolger van de kloecken opperhoofden te Deshima (1641-1858,) als blijk van zijn bijzonder groot affectie en estime. Tokio, (ofte liever Yedo), den 26en van Grasmaand [= april], 1930 (was geteeckent) C.R. Boxer (roorock [= roodjas]) (zie bldz. 198 noot (3)).              Met Yedo (ook wel als Yeddo of Edo gespeld) refereert Boxer aan de oude naam van Tokyo. In 1868 werd tijdens de zogenaamde Meiji-restauratie de laatste Tokugawa-shogun afgezet. De tot dan toe op de achtergrond gebleven keizer verhuisde vanuit de westelijke hoofdstad Myako (daarna Kyoto geheten) naar het leegstaande paleis van de shogun in Edo, sindsdien Tokyo (‘Oostelijke hoofdstad’) genoemd. Al deze historische wederwaardigheden konden rekenen op de warme belangstelling van Boxer, die vast wel eens gedacht moet hebben dat hij op de verkeerde plaats en in de verkeerde tijd geboren was.

Boxer hield blijkbaar van deze studentikoze taalgrapjes, want enkele jaren later deed hij iets soortgelijks als voor zijn vriend Pabst. Hij reisde toen samen met hem rond in het toenmalige Nederlands-Indië, met in hun bezit een zelfverzonnen, handgeschreven document dat was opgesteld door enkele Nederlandse vrienden in dezelfde plechtstatige VOC-stijl. De vrienden waren de historici J.C.M. Warnsinck, J.W. van Nouhuys, S.P. L’Honoré Naber, W. Voorbeytel Cannenburg, A. Engelbrecht, R. Bijlsma en de uitgever en antiquaar Wouter Nijhoff. Deze laatste had het unieke document laten vervaardigen. In de ‘gewichtige’ tekst wordt de Indische autoriteiten verzocht medewerking te verlenen aan de enthousiaste ‘dienaren’ Boxer en Pabst, en hun te assisteren bij allerlei belangrijke werkzaamheden voor de Loffelijke Compagnie (zoals de VOC toen werd genoemd). In 1930 plakt Boxer zijn eigen fraaie blauwlederen exlibris (afgebeeld bovenaan dit artikel) op het eerste schutblad van zijn Tromp-boek. Als Pabst dit cadeau krijgt plakt hij er ook zijn eigen papieren exlibris in, één bladzijde verder, op de zogenaamde Franse pagina (hiernaast afgebeeld). Het is dit bijzondere dubbele-provenance-exemplaar dat in 2010 op de najaarsveiling van Bubb Kuyper in Haarlem werd aangekocht voor de bibliotheek van het Magazijn van Natuurlijke Historie. Daar staat het nu te midden van ongeveer vijftienhonderd andere titels over de roemruchte Europees-Japanse betrekkingen in de Edo-periode.

Bibliografie:
Alden, Dauril: Charles R. Boxer. An Uncommon Life. Soldier Historian Teacher Collector Traveller. [Lisboa:] Fundaçao Oriente, 2001.
Boxer, Charles Ralph: The Journal of Maarten Harpertszoon Tromp Anno 1639. Cambridge: University Press, 1930.
Koehn, Alfred: Japansche bloemensymboliek. Amsterdam: Scheltema & Holkema’s Boekhandel en Uitg. Mij. N.V., 1937 (gedrukt in China door de Imprimerie des Lazaristes, Peiping).
Geplaatst in Reizen | Tags: , , , , | 2 reacties

De ‘Hand van Boeddha’. Berthe Hoola van Nooten en haar Javaanse vingercitroen

[…] To open the great book of nature; to endeavour to represent, if but faintly, by our feeble art, that glorious colouring, those treasures of hidden beauties so freely spread around us, by our munificent Creator – (here, especially, in this beautiful island of Java, privileged in this respect, where vegetation is so magnificent) – is it not this which meets the cravings of our hearts, which cannot fail to give us our proper nourishment by feeding our souls with silence, prayer and love […]. (uit ‘Préface (1862) van fleurs, fruits et feuillages choisis de la flore et de la pomone de L’Île de Java, Bruxelles, 1863 [-’64])

In 1863-’64 liet Berthe Hoola van Nooten (geboren te Utrecht op 12 oktober 1817 als Bartha Hendrica Philippina van Dolder) een botanisch boekwerk publiceren met daarin veertig kleurenplaten van bloemen, fruit en planten van het tropische eiland Java: Fleurs, fruits et feuillages choisis de la flore et de la pomone de L’Île de Java.1 De spectaculaire afbeeldingen waren gebaseerd op originele tekeningen van de amateurbotanica zelf. Nadat Berthe in onder andere het Guyaanse Demerary (waar haar man in 1811 was geboren), Paramaribo en New Orleans had gewoond, was ze als armlastige weduwe in Batavia in Nederlands-Indië terechtgekomen, waar ze korte tijd een meisjesschool leidde en ook schilder- en tekenlessen gaf. Met de opbrengst van haar Java-boek hoopte ze haar vijf kinderen te kunnen blijven onderhouden. Volgens het voorwoord (gedateerd juli 1862) is de publicatie opgedragen aan alle ‘nederige’ vrouwen van de wereld, een bescheidenheid die typerend lijkt voor de benarde positie van talentvolle seksegenotes in die tijd. Daarnaast liet Berthe een zelfgeschreven Franstalig lofdicht op Koningin Sophie der Nederlanden opnemen. Deze onbestorven weduwe van Willem III (‘Koning Gorilla’) en beschermvrouwe van de kunsten en wetenschappen had de kostbare publicatie met financiële steun mogelijk gemaakt. Om het zakelijke risico ondanks die royale gift toch enigszins te spreiden, besloot de Brusselse uitgever Émile Tarlier het indrukwekkende boek (43,5 x 57 centimeter) in tien losse afleveringen te publiceren. De eerste daarvan verscheen in januari 1863. Elke ‘livraison’ bevatte een aparte titelpagina en vier met de hand bijgekleurde chromolithografieën die zijn getekend door de Brusselse lithograaf Guillaume (Georges) Severeyns. De platen werden begeleid door een populair geschreven maar wetenschappelijk onderlegde Engels/Franse tekst met daarin beknopte en treffend geschreven informatie over de afgebeelde planten. Berthes boek werd door het grote publiek enthousiast ontvangen en ook gezaghebbende botanici als F.A.W. Miquel en C.A.J.A. Oudemans waren vol lof over het werk.2, 3 Oudemans (die zelf vijf jaren op Java had gewoond) noemde het boek een ‘kostelijke gave van edele vrouwenhand’. Koningin Sophie schonk Berthe Hoola van Nooten het jaar daarop uit dank een oorkonde, een bedrag van fl 1000,-4 en en later nog een ‘prachtige gouden armband’.5 Zelfs Keizerin Eugénie (de echtgenote van Napoléon III) was verguld met het boek: ze stuurde Berthe enkele ‘prachtige cadeaux’, waaronder een medaillon die versierd was met een buste van haarzelf en een persoonlijke inscriptie. Wilde men in Nederland een compleet exemplaar van het boek  kopen, dan kon men terecht bij de gevolmachtigde boekhandelaar J. Noordendorp in de Pijpenstraat in Amsterdam, voor fl 70,-.6 Bij voorintekening was men echter goedkoper uit, de uitgave kostte dan per livraison slechts fl 6,-. Dat was nog altijd veel geld: omgerekend zou dat € 60,- zijn, en voor het hele boek zelfs € 600,-. Het is onwaarschijnlijk dat Berthe zonder de koninklijke steun in eerste instantie ook maar één exemplaar voor zichzelf had kunnen kopen, want ze werd haar hele leven geplaagd door geldzorgen: ‘many trials, many troubles’ schrijft ze in één van haar tot nu toe ongepubliceerde brieven vanuit Java.

Bibliografische bijzonderheden

Het florilegium zou tweemaal herdrukt worden.7 De eerste editie was gesponsord met  fl 2000,- door baron Sloet van de Beele, gouverneur-generaal van Nederlands-Indië. Deze woonde, net als Berthe eerder, in het lommerrijke Buitenzorg (het Indische ‘Sans Soucis’), zo’n zestig kilometer ten zuiden van Batavia, tegenwoordig Jakarta. In de tweede editie werd de complete tekst opnieuw gezet. Inheemse namen werden toegevoegd, platen nog gloedvoller afgedrukt, rode kleuren handmatig ingetekend en vele botanische details subtiel bijgewerkt. Zetfouten werden gecorrigeerd en andere onvermijdelijk opnieuw gemaakt. Bij de derde, laatste en ongedateerde editie (met een voorwoord uit mei 1880 maar volgens het Nieuwsblad voor den Boekhandel van november 1881 ‘zojuist’ verschenen) werd de titel ingekort, de tekst voor de derde keer gezet, en werden alle platen opnieuw gechromolithografeerd door de beroemde Gentse tekenaar, schilder en steendrukker Pieter Depannemaeker. Een duidelijk voorbeeld van die verschillen in opeenvolgende edities zijn de onderschriften bij de afbeeldingen van de vingercitroen. In de eerste editie wordt daarbij vermeld: ‘Hort. & Bog.’, wat wil zeggen: ‘Hortus & Bogoriensis’, oftewel ’s Lands Plantentuin te Buitenzorg (tegenwoordig Bogor Botanical Gardens, Kebun Raya, gesticht in Berthes geboortejaar 1817). Het blijkbaar misbegrepen en overbodige &-teken tussen ‘Hort.’ en ‘Bog.’ is voor de tweede editie van de originele steenplaat weggeschuurd, daarmee een kenmerkend loze spatie achterlatend. In de geheel opnieuw lithografeerde (en door ‘Weissenbruch, Imprimeur’ gedrukte) derde editie is deze spatie zèlf verdwenen, evenals de naam van de originele uitgever Émile Tarlier (zie illustraties hierboven). In de eerste catalogus van de boekencollectie van ’s Lands Plantentuin (1887) wordt vermeld dat maar liefst twee edities van Berthes Java-werk in de bibliotheek aanwezig zijn.8 Maar ondanks het artistieke en commerciële succes van haar magnum opus lukt het Berthe nauwelijks om het hoofd boven water te houden: ze overlijdt uiteindelijk in het huis van haar schoonzoon op 12 april 1892 te Batavia op vierenzeventigjarige leeftijd in nog altijd behoeftige omstandigheden. Na aftrek van alle schulden blijft er van haar nalatenschap in 1899 precies fl 45,80 (een kleine € 500,-) over.9

De ‘Hand van Boeddha’ in ’s Lands Plantentuin

De vingercitroen is één van de opvallendste vruchten uit het florilegium. Hoola van Nooten noemt deze ‘Citrus Sarcodactylis’ (‘vleesvingerige citroen’) en vermeldt vanaf de tweede editie ook de inheemse naam: ‘Djerook Tangan’. Vanwege de sierlijk open- of dichtgevouwen uitstulpingen die lijken op goudkleurige vingers, wordt hij in Azië al eeuwenlang de ‘Hand van Boeddha’ genoemd. Dat klinkt poëtisch, en dat is het ook, maar deze ‘vingers’ zijn in feite een groeiafwijking die meestal wordt veroorzaakt door parasiterende mijten of mutagene schimmels die het jonge vruchtvlees aantasten.10 De vrucht is zodoende een ziekelijke variëteit van de cedercitroen of cederappel (Citrus medica, familie Rutaceae) en werd lang beschouwd als een echte variëteit, soort of ondersoort. Hij groeit aan de Aziatische sukadeboom, is net als de nauw verwante gewone citroen zuur van smaak, en wordt alleen gekookt en gesuikerd gegeten. Vanwege de (bij wrijving vrijkomende) verrukkelijk frisse geur van de schil (en bladeren) wordt hij in China en Japan ook al eeuwenlang gebruikt om stoffen en kleding mee te aromatiseren.11 Hoola van Nootens publicatie wordt door taxonomen beschouwd als de eerste geldende beschrijving van deze exotische vrucht. Berthe heeft haar ‘vingervormige citroen’ getekend in de tuinen van Buitenzorg (grenzend aan het paleis van de gouverneur-generaal), volgens haar familie onder een speciaal voor haar gebouwde glazen koepel.12 Ondanks het indrukwekkende botanische werk wordt nog aan het einde van de twintigste eeuw opgemerkt dat ‘the origins of Berthe Hoola van Nooten remain buried in obscurity to this day’.13 Hoe is het gekomen dat deze bijzondere Nederlandse vrouw, die tegenwoordig inderdaad vrijwel vergeten is maar aan wie we het imposante Java-boek te danken hebben, de eerste officiële beschrijfster is geworden van de even beroemde als geliefde ‘Hand van Boeddha’, ook wel Citrus medica sarcodactylis of vingercitroen genoemd?

En ik zeg U, dat ook Salomo, in al zijn heerlijkheid, niet bekleed is geweest gelijk een van deze. (Mattheüs 6:29; motto van Fleurs, fruits et feuillages choisis de la flore et de la pomone de L’Île de Java)

Hiervoor moeten we duizenden jaren terug in de tijd. De ‘Hand van Boeddha’ is vanzelfsprekend al veel langer bekend dan Berthes beschrijving ervan uit 1863. Vanaf de oostelijke flanken van de Himalaya of misschien zelfs vanuit het nog verder gelegen China14 moet de stamvorm (de cederappel of -citroen) al vroeg in het Westen terecht zijn gekomen. Daarvan weten we, omdat Alexander de Grote tijdens zijn veldtocht naar India in de vijfde eeuw voor Christus door het land van de Meden en de Perzen trok (vandaar de soortnaam medica: die heeft dus niets met ‘medicinaal’ te maken) en toen de vrucht al onder ogen kreeg.15 Opvallend genoeg zouden de nu bij ons veel bekendere gewone citroen (Citrus limon) en sinaasappel (Citrus sinensis) pas veel later, respectievelijk tijdens de Kruistochten en in de Late Middeleeuwen, in Europa geïntroduceerd worden.16 Men neemt overigens aan dat ons woord ‘citroen’ via het Latijnse ‘citra’ afkomstig is van het Oudgriekse ‘cedrina’ (genoemd naar de beroemde ceders van het bijbelse Libanon) dat ‘welriekend’ betekent.17 Die heerlijke geur heeft er voor gezorgd dat de cedercitroen (deze Nederlandse naam is dus eigenlijk een botanische tautologie) ook wel odorata of fragrans of ‘muskuscitroen’ werd genoemd.18 De enigmatische en als heilig vereerde ‘etrog’ (‘verboden vrucht’) van het joodse Loofhuttenfeest is waarschijnlijk ook de Aziatische cedercitroen geweest.19 Na de Grieken leerden de oude Romeinen dit zure broertje van onze zoete ‘China-appel’ kennen, en zij schijnen de woorden ‘Medisch’ (uit Medië) en ‘medicinaal’ klakkeloos door elkaar gebruikt te hebben.20 Theophrastus, Vergilius, Plutarchus, Plinius, Dioscorides: al deze Klassieke Griekse en Romeinse schrijvers berichten uitgebreid over deze toen in Europa nog zeldzame citrusvrucht, die (wat de etymologie nog verwarrender maakt) ook wel bekend stond als de Perzische of Paradijsappel.

Barokke vingercitroenenpracht

Meer dan anderhalf duizend jaar later, tijdens de Italiaanse Barok, kwam de vingervormige cedercitroen juist om die reden in de mode. In verzamelaarskringen zag men hem als een zeldzame speling van de natuur, een begerenswaardige botanische rariteit.21 Eén van de mooiste botanische platenboeken uit de zeventiende eeuw is Giovanni Battista Ferrari’s Hesperides (1646), waarin tientallen afwijkend gevormde citrusvruchten worden afgebeeld, waaronder enkele sarcodactyli.22 Als voorbeeld voor de gravures dienden fijnzinnige aquarellen die door vrienden van de Romeinse Accademia dei Lincei (met leden als Galileo Galilei en de Nederlander Johannes van Heeck of Heckius) waren gemaakt.23 Ferrari tekent in zijn boek een passend aforisme op over de vingercitroen: Nimirum in auro etiam foeditas ac deformitas placet (‘vanzelfsprekend, in goud kunnen zelfs lelijkheid en misvormdheid mooi zijn’). In de tuinen van de Villa Borghese in Rome kan men anno 2018 nog altijd ‘vleesvingerige citroenen’ bewonderen.

Vingercitroenen in de Lage Landen 

Ook in de Nederlanden was ‘De Hand van Boeddha’ al vroeg bekend: in de eind-zeventiende-eeuwse Moninckx Atlas (een botanisch manuscript met honderden afbeeldingen van exotische planten) is onmiskenbaar een aantal vingercitroenen afgebeeld. De betreffende tekening (die tussen 1686 en 1706 gemaakt moet zijn) is overigens niet gepubliceerd in één van de vier boeken over exotische planten die de Amsterdamse botanici Jan en Caspar Commelin in dezelfde tijd hebben uitgegeven naar platen uit de Moninckx Atlas, en zal dus relatief onbekend zijn gebleven.24  Vlak daarvoor had Jan Commelin (de oom van Caspar) zelf een boek over citrusvruchten gepubliceerd dat grotendeels was gebaseerd op het werk van Ferrari: het rijk geïllustreerde Nederlantze Hesperides (Amsterdam 1676). Een andere botanicus die vertrouwd was met de vingercitroen (en deze zelf ook kweekte) was de Groningse professor Abraham Munting (1626-’83). In zijn postuum (1696) verschenen Naauwkeurige Beschryving der Aardgewassen, Waar in de veelerley Aart en bijzondere Eigenschappen der Boomen, Heesters, Kruyden, Bloemen, Met haare Vrugten, Zaden, Wortelen en Bollen [etc.] beeldt hij de citroen af als een veelvingerige misgeboorte. Het barokke onderschrift verraadt die monstrueuze aard: ‘Malus Citria Cornuta’, de oneetbare, gehoornde citroen.25

Maria Sibylla Merian en haar Surinaamse cedercitroen

Caspar Commelin zou enkele jaren later betrokken raken bij een nog veel bekendere publicatie. De avontuurlijke Maria Sibylla Merian (1647-1717) verbleef in de jaren 1699-1700 met haar dochter in Paramaribo, in het toenmalige Nederlands-Guyana, net als bijna anderhalve eeuw later Berthe met haar man Dirk Hoola van Nooten. Ondanks het moordende klimaat verzamelde, kweekte en tekende de onverschrokken Maria Sibylla Merian in de omgeving van Paramaribo de kleurrijkste vlinders en andere tropische insecten, om die tekeningen uiteindelijk te graveren, zelf af te drukken en in 1705 in eigen beheer uit te geven in haar Metamorphosis Insectorum Surinamensis ofte de verandering der Surinaamsche insecten.26 Caspar Commelin (die inmiddels botanicus was geworden in de Hortus in Amsterdam) verzorgde de Latijnse botanische nomenclatuur hiervan. Merians insectenboek is één van de mooiste publicaties die ooit over de Surinaamse natuur zijn verschenen. Op plaat 28 (afbeelding hiernaast) daarvan beeldt ze niet alleen een bontgekleurde en vervaarlijk ogende Surinaamse harlekijnboktor (Acrocinus longimanus) af, maar ook een goudkleurige ‘Groote en dikke Citroen’ oftewel een cedercitroen of cederappel, de stamvorm (Citrus medica) van de al vroeg in Suriname geïmporteerde Aziatische vingercitroen van Berthe Hoola van Nooten.27 De grootvader van Berthes man, de Montesquieu-vertaler Dirk Hoola van Nooten senior (1747-1808) had, net als veel andere notabelen, het prachtwerk van Maria Sibylla Merian in zijn grote bibliotheek (ruim drieduizend titels) in Schoonhoven staan.28

Een botanische Toren van Babel

De naamgeving van het geslacht Citrus, met zijn tientallen soorten en honderden variëteiten van citroenen, limoenen, pompelmoenen, sinaasappels en mandarijnen, moet voor de leek altijd een linguïstische nachtmerrie zijn geweest. De Engelse ‘lemon’, bijvoorbeeld, is onze citroen (Latijns Citrus limon), onze limoen is de Engelse ‘lime’ (Citrus aurantifolia), de Engelse ‘citron’ is onze cedercitroen of -appel (Citrus medica),29 terwijl de laatste vroeger in heel Frankrijk ‘limon’ heette, behalve in Parijs, waar hij juist weer ‘citron’ werd genoemd.30  Al eeuwenlang pogen taxonomen een einde te maken aan deze botanische Toren van Babel. Toen in 1914 de Amerikaan Walter Swingle een gezaghebbende revisie doorvoerde van de Citrus-soorten die de Engelse botanist Ernst Henry Wilson (1876-1930) in China had verzameld, besloot hij om Hoola van Nootens tekst en plaat uit 1863 als voorbeeld te nemen voor zijn beschrijving van de vingercitroen.31 Dit deed hij, ondanks het feit dat er al veel vroegere vermeldingen en afbeeldingen van sarcodactylis bekend waren, zoals die van Giovanni Battista Ferrari in Rome en die van de Moninckx Atlas in Amsterdam. Berthe beschreef haar vingercitroen in taxonomische zin als een echte soort, maar Swingle zag dat anders: hij ‘devalueerde’ haar Citrus Sarcodactylis tot een ondersoort (var. sarcodactylis, een zogeheten combinatio nova) van de gewone cederappel of sukade (Citrus medica), die in 1753 voor het eerst beschreven was door de Zweedse systematicus  Linnaeus (1707-78) in diens Species Plantarum.32 Overigens beschouwde Linnaeus in diezelfde baanbrekende publicatie de (relatief nieuwe) gewone citroen ook slechts als een variëteit (var. limon) van de aloude Medische of Perzische appel die Alexander de Grote al onder ogen had gekregen. Het zou uiteindelijk een landgenoot worden van Berthe Hoola van Nooten die de van oorsprong Chinese citroen zijn definitieve Latijnse naam gaf: in 1768 publiceerde de Nederlandse botanicus Nicolaas Laurens Burman (1733-’93)33 zijn Flora indica, waarin hij Linnaeus’ ‘ondersoort’ (dat begrip bestond toen nog niet) juist weer opwaardeerde tot de echte soort zoals wij die nu nog kennen: Citrus limon oftewel de (gewone) citroen.34

Overige taxonomische overwegingen en definitieve toeschrijving

Normaal gesproken wordt bij de eerste wetenschappelijke beschrijving van planten (of dieren) een fysiek exemplaar gebruikt, een zogenaamd holotype, dat zorgvuldig wordt bewaard om verder onderzoek mogelijk te maken. Maar van Hoola van Nootens sarcodactylis bestaat geen type-exemplaar (meer). Men zal dat dan ook tevergeefs zoeken in het beroemde Linnean Herbarium in Londen.35 Walter Swingle moest daarom voor zijn beschrijving genoegen nemen met de afbeelding en bijbehorende tekst uit haar Fleurs, fruits et feuillages choisis de la flore et de la pomone de L’Île de Java. Berthes Citrus-plaat is daarmee het zogenaamde iconotype van sarcodactylis geworden. De Duitse arts en botanicus Karl Friedrich von Gärtner (1772-1850) publiceerde in zijn Supplementum carpologiae [etc] (1805-’07) eveneens een beschrijving en afbeelding van de vingercitroen (als ‘digitiformes’)36, maar de door hem voorgestelde naam beschouwde Swingle slechts als een synoniem van Citrus medica. Een verklaring hiervoor zou kunnen zijn dat Gärtner de vingercitroen in zijn tekst Sarcodactilis helicteroides noemt, maar op de bijbehorende afbeelding (plaat 185, figuur 1) Sarcodactylis helicterioides, waardoor Swingle had moeten kiezen welke van deze twee spellingvarianten de juiste was. Bovendien beschreef Gärtner zijn vingercitroen (evenals Berthe) als een aparte soort, terwijl Swingle hem (zoals hierboven vermeld) slechts als een ondersoort van de cedercitroen beschouwt. Hoola van Nootens sarcodactylis-plaat en bijbehorende tweetalige tekst uit haar Java-boek waren blijkbaar een beter startpunt voor een ondubbelzinnige, dus wetenschappelijke beschrijving. Al deze historische en taxonomische verwikkelingen zijn helder samengevat terug te vinden in de volledige Latijnse naam van Berthes vleesvingerige citroen of ‘Hand van Boeddha’: Citrus medica Linnaeus 1753 var. sarcodactylis (Hoola van Nooten 1863) Swingle 1914.

Onverwacht bezoek uit Engeland

Berthe is niet rijk geworden van haar werk. De Engelse botanica en wereldreizigster Marianne North (1830-’90) brengt in 1876 een bezoek aan ‘Madame van Nooten’ in Batavia, en vermeldt in haar in 1893 door haar zuster uitgegeven memoires de schrijnende omstandigheden waarin Berthe verkeert. Marianne North (als penvriendin bewonderd door onder andere Charles Darwin37) maakt een intrigerende opmerking over deze bijzondere ontmoeting: ze zegt namelijk dat Berthe ondanks haar armoede heel enthousiast is en aanstekelijk vertelt over haar botanische werk. Berthe bewaarde in haar huis minstens veertien prachtig ingebonden exemplaren van haar eigen Java-boek,38 waardoor Marianne kon besluiten er ter plekke een te kopen. Dit ondanks de curieuze opmerking van Marianne dat de keuze en kwaliteit van de platen haar tegenvallen, en dat volgens haar de flamboyante Poinciana regia (=Delonix regia, vlamboom of pauwenbloem) per ongeluk ondersteboven is getekend (zie afbeelding), net als overigens zijzelf eerder had gedaan. Deze spectaculaire plant bloeide overigens nog maar kort in ’s Lands Plantentuin: pas in 1848 was hij vanuit Singapore geïmporteerd door de toenmalige hortulanus Johannes Elias Teysmann.39 Omdat het Java-boek te groot blijkt om mee te nemen op haar verdere reizen, laat Marianne North het vooruit sturen naar de bibliotheek van de beroemde plantenkassen in Kew bij Londen (waar ze later haar eigen schilderijengalerij zal stichten). Berthes boek zal echter tijdens een schipbreuk voorgoed verdwijnen in de golven van de Indische oceaan.40

Een vrouwenleven ontsluierd?

Fleurs, fruits et feuillages choisis de la flore et de la pomone de L’Île de Java is bij liefhebbers nog net zo gezocht als honderdvijftig jaar geleden,41, 42 maar over het intrigerende en tragische leven van Berthe Hoola van Nooten is nog altijd weinig bekend.43, 44, 45 Binnenkort zullen de schrijvers van dit artikel meer publiceren over Berthes leven en werkzaamheden in Utrecht en Wageningen, het Guyaanse Nickerie, Demerary en Paramaribo, het Noord-Amerikaanse New Orleans, Galveston en Plaquemine en het Indische Selipi, Buitenzorg en Batavia, onder meer op basis van bewaard gebleven persoonlijke correspondentie aan één van haar vrienden in Noord-Amerika. Deze fascinerende negentiende-eeuwse Maria Sibylla Merian en eerste officiële beschrijver van de opvallende vingercitroen of ‘Hand van Boeddha’ verdient meer aandacht dan ze tot nu toe heeft gekregen.

C’est assez, c’est tout ce que je voulait obtenir, plus que n’osais espérer. (uit het voorwoord van Fleurs, Fruits et Feuillages Choisis de la Flore et de la Pomone de L’Île de Java)
David Coppoolse & Marcel van Dorst
Noten:
1: Hoola van Nooten 1863; 2: Miquel; 3: Oudemans; 4: Hupka-Barth; 5: [anon. 1]; 6: boekhandelsetiket 1ste livraison; 7: Nissen; 8: Treub 1887; 9: [anon. 2]; 10: Freedberg 1997; 11: Swingle 1967; 12: Hupka-Barth; 13: Hoola van Nooten 1993; 14: Swingle 1967; 15: Theophrastus; 16: Webber; 17: Swingle; 18: Webber; 19: Ibid.; 20: Valmont de Bomare; 21: Freedberg 1997; 22: Ferrari; 23: Freedberg 2002; 24: Wijnands; 25: Munting; 26: Merian 1705; 27: Merian 1982; 28: Davids; 29: Webber; 30: Valmont de Bomare; 31: Swingle 1914a; 32: Linnaei; 33: Stafleu; 34: Burmanni; 35: Swingle 1967; 36: Gärtner; 37: Raby; 38: [anon. 3]; 39: Rijnberg; 40: North; 41: Tomasi; 42: Sitwell; 43: Haks & Maris; 44: De Loos-Haaxman; 45: Hoola van Nooten 1993.
Literatuur:
[anon. 1] ‘Binnenland. Residentie-nieuws’ in: DAGBLAD van ZUIDHOLLAND en ’s GRAVENHAGE No. 140. Donderdag 16 Junij 1864.
[anon. 2] ‘Uit de Staatscourant’ in: Algemeen Handelsblad van 3 mei 1899 – Ochtendblad.  [anon. 3] ‘Vendutiebericht’ in: JAVA-BODE. A. 1894 No. 262 Dinsdag 13 November Drie-en-Veertigste Jaargang.
Bailey, F.M. (ed.): Standard Cyclopedia of Horticulture [6 delen]. New York: The Macmillan Co., 1914-’17.
Burmanni, Nicolai Laurentii: Flora Indica cui accedit series zoophytorum Indicorum, nec non prodromus florae Capensis. Lugduni Batavorumm, Amstelaedami: Apud Cornelium Haek, 1768.
Davids, Karel: ‘Tussen Smith en Schoonhoven. De verloren wereld van Dirk Hoola van Nooten (1747-1808)’ in: Engelen, Boonstra & Janssens (red.): Levenslopen in transformatie. Nijmegen: Valkhof Pers, 2011.
Engelen, Boonstra & Jannssens (red.): Levenslopen in transformatie. Liber Amicorum bij het afscheid van prof. dr. Paul M.M. Klep. Nijmegen: Valkhof Pers, 2011.
Ferrari, Giovanni Battista: Hesperides sive De Malorum Aureorum Cultura et Usu Libri Quattuor. Roma: Hermanni Scheus, 1646.
Freedberg, David and Enrico Baldini: The Paper Museum of Cassiano dal Pozzo. Catalogue Raisonné Series B Natural History part I: Citrus Fruit. London: Harvey Miller Publishers, 1997.
Freedberg, David: The Eye of the Lynx. Galileo, His Friends, and the Beginnings of Modern Natural History. Chicago and London: The University of Chicago Press, 2002.
Gärtner, Karl Friedrich von: Supplementum carpologiae seu continuati operis Josephi Gaertner de fructibus et seminibus plantarum voluminis tertii centuria prima0. Bibliopolae Lipsiensis [Leipzig]: Sumtibus Carol. Frid. Enoch Richter, 1805-’07.
Haks, Leo & Maris, Guus: Lexicon of Foreign Artists who Visualized Indonesia (1600-1950). Utrecht: Gert Jan Bestebreurtje, 1995.
Haskell, Francis (intr.): The Paper Museum of Cassiano dal Pozzo. (Quaderni Puteani 4) Milano: Olivetti, 1993.
Hodgson, Robert Willard: ‘Horticultural Varieties of Citrus’ in: Reuther, Webber, Batchelor [etc] (eds.): The Citrus Industry. Volume I. History, World Distribution, Botany, and Varieties. [Berkeley, Los Angeles:] University of California, Division of Agricultural Sciences, [1ste editie 1943] 1967.
Hoola van Nooten, Madame Berthe: Fleurs, Fruits et Feuillages Choisis de la Flore et de la Pomone de L’Île de Java peints d’après de nature. Ouvrage dédié à sa majesté la reine de Hollande. Bruxelles: Émile Tarlier [volgens Nissen: Muquardt], Éditeur, Montagne de L’Oratoire, 5. 1863 [-’64]. [=1ste editie, met 40 (volgens Nissen 38) ongenummerde, door Guillaume Severeyns gelithografeerde platen, in enkele details met de hand bijgekleurd, uitgegeven in tien ‘livraisons’ (afleveringen) van ieder vier platen, voorafgegaan door één (hierboven genoemde) gezamenlijke titelpagina (uitgegeven na het verschijnen van de 3de aflevering?) en tien afzonderlijke titelpagina’s (aflevering I (januari) t/m VI: 1863, VII t/m X: 1864; verkoopprijs complete set ƒ70,-, voorintekenprijs ƒ60,-.]
Hoola van Nooten, Madame Berthe: Fleurs, Fruits et Feuillages Choisis de la Flore et de la Pomone de L’Île de Java peints d’après de nature par Madame Berthe Hoola van Nooten. Seconde [volgens voorwoord van G. Severeyns: ‘verbeterde’] édition. Bruxelles: Faubourg de Louvain, Rue de Liekerke 40. Publiée par G. Severeyns, dessinateur & chromolithographe de l’Académie Royale de Belgique, 1866. [met eveneens 40 (volgens Stafleu & Cowan: (‘1880?’) ’39?) bijgewerkte platen; de gehele tekst is opnieuw gezet, taal- en/of schrijffouten zijn gecorrigeerd en andere onvermijdelijk opnieuw gemaakt, onder de Latijnse worden nu ook de inlandse namen vermeld; het boek wordt door de uitgever op verzoek ‘fraai ingebonden’ geleverd, verkoopprijs (volgens Brinkman’s Cumulatieve Catalogus) ∫80,-.]
Hoola van Nooten, Madame Berthe: Fleurs Fruits et Feuillages Choisis de L’Île de Java peints d’après de nature par Madame Berthe Hoola van Nooten. Bruxelles: Librairie Européene C. Muquardt, même maison à Leipzig, publiée par Merzbach & Falk, Éditeurs, Libraires de la Cour et de S.A.R. Le Comte de Flandre. Troisième [en laatste] Édition. [ongedateerd, voorwoord 1880; volgens Nieuwsblad voor den Boekhandel No. 92 (vrijdag 11 november 1881) ‘vient de paraître’ (zojuist verschenen) in een ‘beperkte’ oplage van 300 gewone exx à 175,- (Belgische) francs en 10 speciale, genummerde exx op ‘Bristol’ à 350,- (Belgische) francs; alle 40 platen zijn opnieuw in kleur gelithografeerd, door Pieter Depannemaeker (ook: De Pannemaeker) uit Ledeberg-lez-Gand (Gent); de drukker is de Brusselse ‘Imprimeur au Roi’ Weissenbruch (zie drukkersvignet hiernaast); de door Nissen veronderstelde 1885-editie is nooit verschenen.]
Hoola van Nooten, Berthe: Flowers, Fruit & Foliage of the Tropics. Singapore: Sun Tree Publishing, 1993 (‘privately printed’) (verkleinde facsimile van alle platen en teksten, met inleiding en ingekort origineel voorwoord).
[Hupka-Barth, Betsy Marianne (Beppie):] ‘Poging tot necrologie [van Berthe Hoola van Nooten]’. Anoniem, ongedateerd, ongepubliceerd, op website Collectie Tropenmuseum, uit de mond van Hupka-Barth (1908-2004, volgens ‘eigen’ zeggen een kleindochter van Berthe Hoola van Nooten; in februari 1945 (clandestien) getrouwd met de Duitse musicus Felix Hupka, 1896-1966) opgetekend door een anonieme medewerker (die in elk geval in 2012 al overleden was) van het Tropenmuseum, waarschijnlijk in de jaren ’80 van de XXste eeuw (persoonlijke communicatie van toenmalige conservator Koos van Brakel, Tropenmuseum, augustus 2012).
Laszlo, Pierre: Citrus. A History. Chicago and London: The University of Chicago Press, 2007.
Linnaei, Caroli: Carolus: Species Plantarum [etc]. Holmiae: Impensis Laurentii Salvii, 1753.
Loos-Haaxman, J. de: Verlaat Rapport Indië. Drie eeuwen westerse schilders, tekenaars, grafici, zilversmeden en kunstnijverheid in Nederlands-Indië. ‘s-Gravenhage: Mouton & Co Uitgevers, 1968.
Mcburney, Henrietta: Cassiano Dal Pozzo’s Paper Museum. Drawings from the Royal Collection.Edinburgh: National Galleries of Scotland, 1997.
Merian, Maria Sibylla: Metamorphosis Insectorum Surinamensis ofte Verandering der Surinaamsche Insecten [etc]. Amsterdam, ‘Voor den Auteur [etc.]  als ook voor Gerard Valck [etc]’, 1705.
MerianN, Maria Sibylla: Metamorphosis Insectorum Surinamensis [etc.].  Kommentar zur Faksimile-Ausgabe [etc., tweetalig, Duits/Engels] Elisabeth Rücker & William T. Stearn, based on original watercolours in the Royal Library, Windsor Castle. London: Pion Press, 1982 (plaatdeel en tekstdeel, laatste gebaseerd op de Latijnse 1705-uitgave).
Miquel, F.A.W.: ‘Fleurs, Fruits et Feuillages choisis de la Flore et Pomone de l’Île de Java’, peints d’après nature pas Madame Berthe Hoola van Nooten. Bruxelles, 1863-1864, 1-4 livraison [4 platen per ‘livraison’, dus tot dan toe 16 in totaal]. Gr. folio.’ Recensie in: De Gids. Jaargang 28, 1864 (artikel VII).
Munting, Abraham: Naauwkeurige Beschryving der Aardgewassen, Waar in de veelerley Aart en bijzondere Eigenschappen der Boomen, Heesters, Kruyden, Bloemen, Met haare Vrugten, Zaden, Wortelen en Bollen [etc.]. Leyden: Pieter vander Aa & Utrecht: François Halma, 1696.
NIEUWSBLAD VOOR DEN BOEKHANDEL No. 92. Acht-en-Veertigste Jaargang. Vrijdag 11 November 1881 [betreft derde druk Fleurs, Fruits et Feuillages].
Nissen, Claus: Die Botanische Buchillustration: Ihre Geschichte und Bibliographie. Stuttgart: Hiersemann Verlags Gesellschaft m.b.H., 1951.
 North, Marianne: Recollections of a Happy Life. London: MacMillan, 1893 (2 delen).
Oudemans, Prof. Dr. C.A.J.A.: ‘Kostelijke gave van edele vrouwenhand ‘, in: De Tijdspiegel. Arnhem: D.A. Thieme, 1866.
Raby, Peter: Bright Paradise. Victorian Scientific Travellers. London: Chatto & Windus, 1996.
Reuther, Walter, Herbert John Webber, Leon Dexter Batchelor [etc] (eds.): The Citrus Industry. Volume I. History, World Distribution, Botany, and Varieties. [Berkeley, Los Angeles]: University of California, Division of Agricultural Sciences, [1ste editie: 1943] 1967.
Rijnberg, Theo F.: ’s Lands Plantentuin, Buitenzorg 1817-1992. Kebun Raya Indonesia Bogor. [Enschede]: Johanna Oskamp, 1992.
Sargent, C. [ed]: Plantae Wilsonianae: An Enumeration of the woody plants collected in western China for the Arnold Arboretum of Harvard University during the years 1907-1910 by E. Wilson. Cambridge: The Arnold Arboretum, 1913 [-’17] (3 delen).
Schmidt-Loske, Katharina: Die Tierwelt der Maria Sibylla Merian (1647-1717). Arten, Beschreibungen und Illustrationen. Marburg-Lahn: Basilisken-Presse, 2007.
Sirks, M.J.: Indisch Natuuronderzoek. Amsterdam: Amsterdamsche Boek- en Steendrukkerij v/h. Ellerman, Harms & Co., 1915.
Sitwell, Sacheverell and Wilfrid BluntT: Great Flower Books 1700-1900. A Bibliographical Record of Two Centuries of Finely-Illustrated Flower Books. (2de editie) New York: Atlantic Monthly Press, 1990.
Stafleu, Frans A.: Linnaeus and the Linnaeans. The Spreading of their ideas in systematic botany, 1735-1789. Utrecht: A. Oosthoek’s Uitgeversmaatschappij N.V., 1971.
Stafleu, Frans A., Richard S. Cowan: Taxonomic Literature. A Selective Guide to Botanical Publications and Collections with Dates, Commentaries and Types. (6 delen) Utrecht: Bohn, Scheltema & Van Holkema, 1976-’88.
Swingle, Walter T. (a): ‘Rutaceae – Citrus 141. Citrus L. ‘ in: Sargent, C. [ed.]: Plantae Wilsonianae: An Enumeration of the woody plants collected in western China for the Arnold Arboretum of Harvard University during the years 1907-1910 by E. Wilson. Cambridge: The Arnold Arboretum, 1913 [-’17; Citrus in deel II, 1914].
Swingle, Walter T. (b): ‘Citrus and related genera’ in: Bailey, F.M.: Standard Cyclopedia of Horticulture [deel II]. New York: The Macmillan Co., 1914-’17 (6 delen) (= deel I in 3-delige heruitgave uit 1928).
Swingle, Walter T. and (rev.) Philip C. Reese: ‘The Botany of Citrus and Its Wild Relatives’ in: Reuther, Webber, Batchelor (etc) (eds.): The Citrus Industry. Volume I. History, World Distribution, Botany, and Varieties. [Berkeley, Los Angeles:] University of California, Division of Agricultural Sciences, [1ste editie 1943] 1967.
Tenschert, Heribert: Botanik & Zoologie. Illustrierte Bücher und farbige Tafelwerke von 1485 bis 1885. Katalog XXXIX & XXXV. Antiquariat Bibermühle: Heribert Tenschert, 1995-’96.
Theophrastus: Enquiry into Plants. New York:  Loeb Classical Library, 1999 (2 delen).
Tongiori Tomasi, Lucia: An Oak Spring Flora: Flower Illustration from the Fifteenth Century to the Present Time: A Selection of the Rare Books, Manuscripts, and Works of Art in the Collection of Rachel Lambert Mellon. Upperville & New Haven, Conn.: Oak Spring Garden Library, 1997.
Treub, M. (& W. Burck en F. Westerman): Catalogus der Bibliotheek van ’s Lands Plantentuin te Buitenzorg. Batavia: Landsdrukkerij, 1887.
Treub, M. [Vorwort]:  Der Botanische Garten “’s Lands Plantentuin” zu Buitenzorg auf Java. Festschrift zur Feier seines 75Jährigen Bestehens (1817-1892 [sic: geboorte- en sterfjaar van Berthe Hoola van Nooten]). Leipzig: Verlag von Wilhelm Engelmann, 1893 [bij W. Burcks beschrijving van de tuin en haar planten wordt de vingercitroen Citrus grandis var. Sarcodactylis genoemd].
Valmont de Bomare, M.: Dictionnaire Raisonné Universelle D’Histoire Naturelle [etc]. Nouvelle Edition, Revue et Augmentée [6 delen]. Paris: Lacombe, 1767.
Webber, Herbert John: ‘History and Development of the Citrus Industry’ in: Reuther, Walter, Webber, Batchelor [etc] (eds.): The Citrus Industry. Volume I. History, World Distribution, Botany, and Varieties. [Berkeley, Los Angeles:] University of California, Division of Agricultural Sciences, [1ste editie 1943] 1967.
Weinmann, Johann: Phytantoza Iconographia [Regensburg 1734-’45]
Wijnands, D.O.: The Botany of the Commelins. A taxonomical, nomenclatural and historical account of the plants depicted in the Moninckx Atlas and in the four books by Jan and Caspar Commelin on the plants in the Hortus Medicus Amstelodamensis 1682-1710. Rotterdam: Balkema, 1983.
Wit, prof. Dr. H.C.D. de en Prof. Dr. K.B. Boedijn: De wereld der planten in kleuren. Hogere planten deel II. Den Haag: Gaade, 1965.
Geplaatst in Uncategorized | Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , | 1 reactie

Het Seksuele Systeem: Erasmus Darwin vertaalt Carolus Linnaeus

Je bent ontstaan uit een schuimende droppel van verfoeilijke wellust. (Carl von Linné: Nemesis Divina)

Erasmus Darwin (1731-1802) is lange tijd niet alleen veel veel beroemder, maar ook veel beruchter geweest dan zijn kleinzoon Charles.De Wit Die reputatie dankte hij aan zijn vertalingen van enkele boeken van de Zweedse plantensystematicus Carolus Linnaeus (1707-’78). Voor een populaire plattelandsdokter als Darwin was dat vertalen niet zonder risico, want Linnaeus’ teksten bleken vaak erotisch, soms zelfs bijna pornografisch van aard te zijn. Het natuursysteem van Linnaeus was namelijk gebaseerd op de veronderstelde seksuele kenmerken van planten, zoals (in eerste instantie) mannelijke en (in tweede instantie) vrouwelijke voortplantingsorganen. Veel van zijn tijdgenoten beweerden geschokt te zijn: niet omdat dat deze botanische systematiek zo onverbloemd seksistisch was, maar vanwege het feit dat die überhaupt seksueel was.Fara, Shteir Toch kon men zichzelf troosten: Linnaeus schreef zijn werken in het Latijn, dus ‘onschuldige’ kinderen en ‘overgevoelige’ (maar vooral nauwelijks serieus opgeleide) vrouwen konden dat toch niet lezen, laat staan begrijpen (of erger, in de praktijk brengen). Linnaeus deed dit alles doelbewust. Als ‘diepgelovig’ christen verbood hij bijvoorbeeld zijn eigen dochters om Frans te leren: ze zouden daardoor toch maar van het veel belangrijkere huishoudelijke werk afgeleid kunnen worden.Fara De vrijdenker Darwin nam daar geen genoegen mee: hij bewonderde Linnaeus zeer, maar was juist een groot voorstander van gelijke rechten voor vrouwen en mannen.Smith Als trotse vader van twee buitenechtelijke (of, zoals dat zo onthullend heet, ‘natuurlijke’) dochters was hij vastbesloten om het verondersteld zwakke geslacht op een eerlijke en volwassen manier in te lichten over de opwindende seksuele geheimen van de natuur.Browne Zijn lezers bleken niet alleen geschokt te zijn, maar ook verrukt, en talrijk.Uglow

In eerste instantie ging hij nauwgezet aan de slag. In de laatste jaren van de achttiende eeuw was Darwin lid van de Botanical Society te Lichfield,Uglow een gezelschap dat nauwelijks selecter kon zijn, het bestond uit slechts twee andere leden: de dichter (later Sir) Brooke Boothby en de dominee William Jackson. Uit bewondering voor de enkele jaren daarvoor overleden Linnaeus besloten de drie natuurliefhebbers één van diens belangrijkste Latijnse werken te vertalen naar het Engels. Het ging daarbij om de botanische gedeelten (Systema vegetabilium) van het gezaghebbende Systema Naturae. De eerste druk van laatstgenoemd werk was al in 1735 in Leiden verschenen, maar Darwin baseerde zijn vertaling op de dertiende en laatste editie (Göttingen/Gotha, 1774), een uitgave die was bezorgd door de Duitse Linnaeus-leerling van Schots-Zweedse afkomst Johann Andreas Murray.Soulsby 573 Alle elf bijgevoegde platen waren afkomstig uit Linnaeus’ Philosophia Botanica (1751). Stafleu De tekst werd aangevuld met Supplementum Plantarum (1782) van Carl Linnaeus junior, die overigens tegen de zin van veel collega’s zijn vader was opgevolgd als professor in de botanie aan de universiteit van Uppsala. De revolutionair Benjamin Franklin (een van Darwins meest briljante vrienden) schijnt een uniek exemplaar van deze laatste editie bezeten te hebben, met handgekleurde gravures.Soulsby 573 Hoewel de eerste linneaanse flora van Engeland al in 1754 was verschenen (nota bene in Zweden, als Flora Anglica, geschreven door Linnaeus, maar als dissertatie gepubliceerd door zijn student Isaac Olaf Grufberg) Stearn is de vertaling van Darwin uit 1783 belangrijk. Hierin worden namelijk minstens vijftig nog altijd gangbare Engelse plantennamen voor het eerst gebruikt.Smith Tientallen wetenschappers en vrienden werden door Darwin aangeschreven om aanvullende botanische informatie te geven.Uglow Zijn belangrijkste correspondenten waren Samuel Johnson, (schrijver van de Encyclopaedia Brittannica, zelf geboren in Lichfield) en Joseph Banks, voorzitter van de Royal Society en tien jaar eerder de belangrijkste medereiziger op de eerste wereldreis van James Cook.Carter Sir Joseph stelde zijn rijke herbarium en uitgebreide botanische bibliotheek aan het Londense Soho Square ter beschikking aan Darwin, die uit dankbaarheid zijn (anoniem verschenen) vertaling aan hem opdroeg.Uglow De 897 bladzijden van A System of Vegetables bevatten bijna anderhalfduizend nieuwe Engelse (en Schotse) plantennamen. Van de uitgave bestaat een bijzonder exemplaar in vier delen met op de titelpagina het jaartal 1782, maar dat is waarschijnlijk een proefdruk, en dus uniek.Soulsby 580 De eerste echte editie verscheen in twee (door de koper zelf in te binden) delen in 1783.Soulsby 580a Erasmus Darwin hield zich in de jaren daarna steeds enthousiaster bezig met het verspreiden van Linnaeus’ botanische gedachtegoed en seksuele systematiek..King-Hele

Hij begon steeds uitgebreidere, vrijmoediger en weelderiger poëemen te publiceren, zoals The Loves of Plants (1789), The Botanic Garden (1791), Zoönomia (1794), Phytologia (1800) en The Temple of Nature (1803), alle met opvallend sterke seksuele en evolutionaire tendensen.Ritterbush Het grote publiek smulde ervan. Erasmus Darwin kreeg de smaak te pakken en ging een stapje verder. Hij raakte ervan overtuigd dat de aarde niet slechts enkele honderden generaties oud is (zoals de bijbel ons, nog altijd, verzekert) maar misschien al miljoenen, of zelfs tientallen, honderden miljoenen jaren. Zulke revolutionair ideeën waren destijds ongehoord, en met zoveel christenen om zich heen zelfs levensgevaarlijk. Deze onbevreesde nieuwsgierigheid naar de geheimen van de natuur gaf Erasmus door aan zijn even weldoorvoede (tegenwoordig zou men zeggen zwaar obese) zoon Robert Darwin, wiens eigen zoon Charles op zijn beurt in 1859 alle voorgangers sinds Aristoteles zou overvleugelen met het belangrijkste natuurhistorische boek dat ooit is verschenen: On the Origin of Species. In dit werk poogde Charles op een moderne en materialistische (lees: niet-religieuze of anderszins spirituele) manier het geheim der geheimen te verklaren, dat wil zeggen, de oorsprong der soorten. Voor het eerst in de geschiedenis werd een alomvattende wetenschappelijke verklaring gegeven voor de stortvloed aan losse biologische feiten die sinds de Oudheid waren verzameld. En alhoewel Charles Darwin pas langzamerhand de revolutionaire speculaties van zijn grootvader serieus zou nemen, moest hij in zijn autobiografie erkennen dat hij nooit tot zijn eigen evolutionaire ideeën had kunnen komen, als hij niet van huis uit met de diens onbevangen vrijzinnigheid vertrouwd was geweest.Barber, Darwin, Eiseley

Alle botanische afbeeldingen in dit artikel betreffen Linnaea borealis, de ‘Linnaeus van het Noorden’, oftewel het Linnaeusklokje. Johan Gronovius, de Nederlandse vriend en beschermheer van Linnaeus, heeft deze naam geklonken. Linnaeus beschouwde dit als een grote eer: hij vond zichzelf net zo bescheiden en onbeduidend (sic) als dit laaggroeiende plantje.Blunt De altijd met planten experimenterende Linnaeus probeerde hiervan thee te zetten, maar volgens zijn zoon Carl bleek deze niet te drinken.Fara
Met dank aan Alessandro Di Meo, Marcel van Dorst en Bernadette Weusten
literatuur
Barber, Lynn: The Heyday of Natural History. 1820-1870. Garden City, New York: Doubleday, 1980.
Blunt, Wilfrid: The Complete Naturalist. A Life of Linnaeus [1971]. London: Francis Lincoln, 2001 (intr. William S. Stearn).
Browne, Janet: Charles Darwin. Voyaging. Volume I of a Biography. New York: Alfred A. Knopf, 1995.
Carter, Harold B.: Sir Joseph Banks 1743-1820. London: British Museum (Natural History), 1988.
Darwin, Charles: The Life of Erasmus Darwin. First unabridged edition. Edited by Desmond King-Hele. Cambridge: University Press, 2003.
Eiseley, Loren: Darwin’s Century. Evolution and the Men Who Discovered It. Garden City, New York: Doubleday Anchor Books, 1958.
Fara, Patricia: Sex, Botany & Empire. The Story of Carl Linnaeus and Joseph Banks. New York: Columbia University Press, 2003.
Frängsmyr, Tore (ed.): Linnaeus. The Man and His Work. Berkeley & Los Angeles: University of California Press 1983.
George, Sam: ”Not strictly Proper for a Female Pen’: Eighteenth-Century Poetry and the Sexuality of Botany’ [proof], in: Comparative Critical Studies 2,2, pp. 67-91 (BCLA 2005).
King-Hele, Desmond: Erasmus Darwin 1731-1802. London: Macmillan & Co LTD, 1963.
Koerner, Lisbet: Linnaeus. Nature and Nation. Cambridge, Massachusetts, and London, England: Harvard University Press, 1999.
Linné, Carl von: Nemesis Divina. Bezorgd en vertaald door Trudi de Vlaming-van Santen en Michael John Petry, inleiding J.M.M. de Valk. Kampen: Kok Agora, 1996.
Linn[a]eus [senior & junior]: A System of Vegetables According to their Classes Orders Genera Species [etc., 2 delen, vertaald door Erasmus Darwin]. Lichfield: John Jackson for Leigh and Sotheby, London, Covent Garden, 1783.
Nelson, E.C. & D.M. Porter (eds): Darwin in the Archives. Edinburgh: The Society for the History of Natural History, 2009.
Ritterbush, Philip C.: Overtures to Biology. The Speculations of Eighteenth-Century Naturalists. New Haven & London: Yale University Press, 1964.
Seward, Anne: Memoirs of the Life of Dr Darwin: Chiefly During his Residence at Lichfield, With Anecdotes of His Friends and Criticisms on His Writings by Anna Seward. London: J. Johnson, 1804.
Smith, C.U.M. and Robert ARNOTT (ed.): The Genius of Erasmus Darwin. Aldershot: Ashgate, 2005.
Soulsby, B.H.: A Catalogue of the Works of Linnaeus [etc], second edition. London: The Trustees of the British Museum, 1933.
Shteir, Ann. B.: Cultivating Women, Cultivating Science. Flora’s Daughters and Botany in England 1760 to 1860. Baltimore and London: The Johns Hopkins University Press, 1996.
Stafleu, Frans A.: Linnaeus and the Linnaeans. The Spreading of Their Ideas in Systematic Botany, 1735-1789. Utrecht: Oosthoek’s Uitgeversmaatschappij N.V., 1971.
Stearn, William T. (ed.): John Ray Synopsis Methodica Stirpium Brittanicum Editio Tertia 1724 / Carl Linnaeus Flora Anglica 1754 & 1759. London: The Ray Society, 1973.
Uglow, Jenny: The Lunar Men. Five Friends Whose Curiosity Changed the World. New York: Farrar, Straus and Giroux, 2002.
Wit, H.C.D. de: Ontwikkelingsgeschiedenis van de biologie. Deel 2B. Wageningen: Pudoc, 1989.

Geplaatst in Uncategorized | Tags: , , , , , , , | 1 reactie

De wonderbaarlijke klipdas: hoe Spanje aan haar naam en de Bijbel aan zijn konijnen kwam

Loof den Heer, mijn ziel. Here, mijn God, Gij zijt zeer groot, Gij hebt u met majesteit en luister bekleed. […] De bomen des Heren worden verzadigd, de cederen van den Libanon, die Hij heeft geplaatst, waar de vogels nestelen. Des ooievaars huis zijn de cypressen, de hoge bergen zijn voor de steenbokken, de rotsen een schuilplaats voor de hazen en konijnen. (Psalmen 104:16-18)

Bovenstaande beroemde, drieduizend jaar oude verzen worden toegeschreven aan de bijbelse Koning David. De glorie van God wordt erin bezongen, aan de hand van al Zijn heerlijke schepselen. Toch moeten zowel David als God hier iets over het hoofd hebben gezien, er leefden namelijk helemaal geen hazen of konijnen in het Oudtestamentische Israël. Hoe zijn deze bekende langoren (Latijnse naam Lagomorpha, géén familie van de knaagdieren) dan toch in de Psalmen terechtgekomen? De geschiedenis van Koning Davids ‘konijnen’, al eeuwenlang symbolen van vruchtbaarheid en wellust, belooft even verrassend als fascinerend te zijn.

Rond duizend jaar vòòr de geboorte van Davids beroemdste nazaat, Jezus van Nazareth, kwam in het gebied dat wij tegenwoordig Palestina, Libanon en Syrië noemen, een merkwaardig dier voor. Het leek een kruising tussen een forse marmot en een stevig konijn, met in de bek twee opvallende, vooruitstekende slagtandjes. Omdat dit dier de eigen lichaamstemperatuur slecht kan regelen warmt het zich op in de ochtendzon, terwijl het zich in de hitte van de dag juist verborgen houdt in donkere, koele rotsspleten. Door zijn merkwaardige anatomie heeft men lange tijd gedacht dat het familie was van de neushoorn, maar inmiddels weet men dat juist de zeekoe en de olifant zijn meest nabije verwanten  zijn. Hoe onwaarschijnlijk dat ook klinkt, zelfs Davids huidige geloofsgenoten (los van de meest verstokte orthodoxen) ‘geloven’ inmiddels in deze evolutionaire verwantschap. Tegenwoordig noemt men deze vreemde rotsbewoner ‘rotsspringer’ of ‘klipdas’, naar het Afrikaanse ‘rots’- of ‘klipdassie’. Hij komt in vier soorten voor van het Midden-Oosten tot in zuidelijk Afrika. De officiële naam van zijn familie is Procaviidae (‘voor-cavia’), en van de bijbehorende orde Hyracoidea (‘reuzenspitsmuizen’), afgeleid van het Griekse hurax. De naam van het geslacht, Hyrax, is in 1869 gemunt door Thomas Henry Huxley, de grote vriend en medestander van Charles Darwin. Andere Afrikaanse volksnamen zijn ‘slaper’ en ‘beermuis’. De klipdas werd vroeger in het Nederlands ook wel ‘bastaard mormeldier’ (‘namaak-marmot’) genoemd, de Engelsen noemen hem tegenwoordig ‘hyrax’, de Duitsers ‘Schliefer’ (‘slaper’), de Fransen ‘le daman d’Israël(naar het oud-Romeinse ‘gamman’), de oude Abessijnen  (tegenwoordig de Amhara, Ethiopië) ‘ashkoko’ (de ‘langharige’) en de Syrische Arabieren (tenminste, volgens de 19de-eeuwse Engelse zoöloog Robert Shaw) ‘ghannem beni Israel’ (‘het lam van de kinderen van Israel’). Al deze exotisch klinkende volksnamen laten zien dat men dit holbewonende neefje van de olifant altijd als heel bijzonder heeft beschouwd.

De klipdas en de Psalmen hebben beide te maken met één van de mogelijke etymologieën van het woord ‘Spanje’. De Phoeniciërs (die in dezelfde streken leefden als Koning David) noemden de klipdas shaphan: dat is oud-Hebreeuws voor ‘de-in-het-verborgen-levende’. Het was hun namelijk ook al opgevallen dat het dier zich overdag schuilhield in donkere, koele rotsspleten. Toen de avontuurlijke Phoeniciërs al zeilend de overkant van de Middellandse Zee bereikten en het land ontdekten dat wij tegenwoordig het Iberisch schiereiland noemen, zagen zij daar een merkwaardig dier rondhuppelen, dat nergens anders ter wereld voorkwam: het konijn (een woord dat toen nog niet bestond). Dat ‘konijn’ deed hen deden denken aan hun eigen shaphan, en zij noemden het nieuw ontdekte land dan ook I-shaphan: ‘het-land-van-de-in-het-verborgen-levende’, dat wil dus zeggen ‘het land van de klipdas’. Rond de tijd van de geboorte van Jezus van Nazareth (dus lang nadat de Phoenicische cultuur ten onder was gegaan) kwamen de minstens zo reislustige Romeinen aan op het Iberische schiereiland. Zij namen (waarschijnlijk via de Carthagenen) de Phoenicische naam voor het gebied over: Ishaphan. Dat woord verbasterde tot Hispania en werd later verkort tot Espagna, Spain of Spanje. In vele varianten raakten deze namen vervolgens over de gehele wereld verspreid.

Maar hoe is het Europese woord ‘konijn’ in de Bijbel terechtgekomen? Daarvoor moeten we weer anderhalf millennium in de geschiedenis terugreizen, in dit geval dus vooruit, naar het jaar 1500. Het Europese christendom dreigde door de Reformatie in tweeën te scheuren. Toen Maarten Luther in Wittenberg aan zijn baanbrekende bijbelvertaling werkte, kwam hij in oude teksten het Phoenicisch-Hebreeuwse woord shaphan tegen, zonder te weten welk dier daarmee bedoeld werd. Hij had waarschijnlijk nog nooit van een klipdas gehoord, laat staan er een met eigen ogen gezien. Kon het een Franse daman zijn, een gewone hamster, of wellicht de toen zojuist ontdekte exotische cavia? Uiteindelijk koos hij een naam waarvan hij dacht dat zijn eenvoudige publiek die wel zou begrijpen: ‘konijn’. Dat is de naam van hetzelfde inheemse dier dat de Phoeniciërs waren tegengekomen op het Iberische schiereiland. Rest nog te vermelden dat het woord ‘konijn’ waarschijnlijk een Baskische oorsprong heeft. Als ‘untxi’ zou dit dan via het Latijnse ‘cuniculus’ en het oud-Frans ‘conin’ als ‘kaninchen’ en ‘konijn’ in de Noord-Europese talen terecht zijn gekomen, om uiteindelijk via Luther met terugwerkende kracht in de Psalmen van Koning David verzeild te raken.

Eeuwenlang hebben er dus abusievelijk konijnen rondgehuppeld in de bijbel. Tegenwoordig helpen christenen God een handje: in de nieuwere bijbelvertalingen zijn alle ‘konijnen’ verdwenen, en klauteren er weer klipdassen rond in de donkere spleten van de Heilige Schrift. Overigens kan men in Israël naast klipdassen tegenwoordig ook èchte konijnen tegenkomen: de oude Romeinen hebben deze ooit geïmporteerd vanuit hun Spaanse koloniën. Zodoende is door bijna onnavolgbare historische, evolutionaire en linguïstische wendingen de Phoenicische rotsspringer of klipdas uit het oude Palestina, de shaphan oftewel ‘de-in-het-verborgen-levende’, het onwaarschijnlijke neefje van de neushoorn, de olifant en de zeekoe, via de Griekse reuzenspitsmuis, het Spaanse konijn en Luthers beruchte vertaalfout in de Psalmen van de Oudtestamentische Koning David terechtgekomen, om daar uiteindelijk (als het spreekwoordelijke konijn uit de hoge hoed) weer op wonderbaarlijke manier uit te verdwijnen.


Literatuur

(anon.) The Pictorial Museum of Animated Nature. London, Charles Knight (2 delen, 1860’s)

Anthon, Charles: A System of Ancient and Mediaeval Geography. New York: Harper & Brothers, 1850.

Gotch, A.F.: Latin Names Explained. A Guide to the Scientific Classification of Reptiles, Birds & Mammals. London: Blanford Press, 1995

Grzimek, Bernhard: Het leven der dieren, deel XII Zoogdieren 3. Utrecht/Antwerpen: Uitgeverij Het Spectrum, 1973.

Gervais, M. Paul: Histoire naturelle des mammifères 2. Paris: L. Curmer, 1855.

Hahn, Herbert: Von Baum-, Busch- und Klippschliefern. Wittenberg Lutherstadt: A. Ziemsen Verlag, 1959 (Zum Ehren Charles Darwins, anläßlich der 100jährigen Wiederkehr des Erstveröffentlichungstages seiner Arbeit “Die Entsthehung der Arten”).

Macdonald, David (ed.): The Encyclopaedia of Mammals: 2. London: Guild Publishing, 1984.

Schouten van der Velden, Adriaan: Dieren uit de Bijbel. Een inventarisatie en beschrijving. Nijkerk: Callenbach, 1992.

Geplaatst in Uncategorized | Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , | 1 reactie

Shunga: Japanse porno, christenen en lentekriebels

Seks in de tempel, het bad, de tuin, of in de kinderkamer, seks met honden, ezels, apen, koeien, olifanten, octopussen of stekelroggen, seks met priesters, shoguns en samoerai, poep-, plas- of okselseks, seks met opa’s, oma’s, kleinkinderen, goedkope geisha’s of dure lustjongetjes, seks met kunstvagina’s of dubbele kunstpenissen, softe vanilleseks met vaginale plezierballetjes of brute gangbangseks, achterstevoren- of onderstebovenseks: niets menselijks was de gewone Japanner in de Edo-periode (1602-1868) vreemd.

Japan is geen christelijk land. Slechts één procent van de bevolking hangt deze geïmporteerde, zogenaamd monotheïstische religie aan. Dat heeft het keizerrijk te danken aan de beruchte shoguns (‘generaals’), die het land eeuwenlang in een ijzeren greep hielden. Deze vaak atheïstische alleenheersers gooiden vanaf het begin van de 17de eeuw alle Europese missionarissen systematisch het land uit, of hingen hen, bijvoorbeeld, ondersteboven in mestputten totdat zij gestikt waren in hun eigen uitbraaksels. Toen christenen ondanks (of liever, dankzij) die gruwelen toch naar Japan bleven komen, werden zij met honderden tegelijk vermoord. Ondanks nieuwe stromen enthousiaste martelaren bleek de strategie van de meedogenloze shoguns uiteindelijk effectief. Rond het midden van de zeventiende eeuw was er (officieel) geen enkele christen meer in het hele Japanse keizerrijk te vinden. De Hollanders ontkenden wijselijk van hetzelfde geloof te zijn als dat van hun zakelijke concurrenten, de katholieke Portugezen en Spanjaarden. Dat had weinig met theologie te maken. De winsten die uit het exotische eilandenrijk werden gehaald waren namelijk zo exorbitant dat al te openlijk evangeliseren bijzonder nadelig voor de negotie zou zijn. Juist vanwege die opstelling hadden de Hollanders als enige Europeanen toestemming om Japan binnen te komen. De door de wol geverfde shoguns geloofden overigens niets van wat hun over het christelijk geloof geprobeerd werd wijs te maken. Zij dwongen de Hollanders alle verderfelijke bijbels aan boord te houden, in een verzegelde kist, zodat geen enkele Japanner met de in hun ogen agressieve namaak-religie besmet zou kunnen worden. De Hollanders (in Japanse ogen slechts ongewassen, stinkende ‘roodharige barbaren’) werden om die manier van zakendoen overal in Europa beschimpt. Men vond dat de hypocriete protestanten zichzelf in het bijzonder en het christendom in het algemeen vernederden door religieuze principes te verkwanselen voor ordinaire pecunia. De vrijzinnige Japanners op hun beurt waren weer geschokt door de opvallende preutsheid van de openlijk homofobe christenen. Als het de Europeanen gelukt zou zijn om heel Japan te kerstenen was het land waarschijnlijk de Filipijnen achterna gegaan. De inheemse cultuur van dat nabijgelegen eilandenrijk is vernietigd door katholieke zeloten die, simpel gezegd, over meer vuurwapens beschikten dan de inheemse bevolking. In het machtige Japan hadden de shoguns juist meer geweren (ook al hadden zij die ooit weten te verkrijgen van de Europeanen), en kon een originele, door christenen verafschuwde pornografie blijven bestaan, en zelfs tot grote bloei komen. Dankzij de lange en rijke eigen geschiedenis, de relatief afgesloten cultuur in de Edo-periode, de verwende burgerij van de grote steden en de vele geniale kunstenaars die zich niet te goed voelden om seksualiteit onverbloemd uit te beelden ontstond de typisch Japanse erotische of pornografische prentkunst die shunga (‘voorjaarsbeelden’ of ‘lentekriebels’) wordt genoemd.

Seks is voor christenen altijd een glibberig terrein geweest, zowel op het heteroseksuele, homoseksuele als pedoseksuele vlak. Waarschijnlijk is dit te danken aan het feit dat seks als primaire, darwinistische natuurkracht haaks staat op alle zogenaamd goddelijke aanspraken op universele alleenheerschappij. Japanners aanbaden meerdere (natuur)goden tegelijkertijd, en deden daarom misschien minder moeilijk over hun zogenoemd hogere of lagere lusten (een hiërarchisch onderscheid dat sowieso niet in de vrije natuur maar slechts in de hoofden van christenen voorkomt). Alles was mogelijk, alles werd gepraktiseerd. Er zijn Japanse keizers geweest die zo gehecht waren aan het vorstelijke stoeien met hun lustjongetjes, dat zij door hun eigen hofdignitarissen gedwongen moesten worden om te trouwen, met een vrouw. Overigens lieten veel christelijke Hollanders zich op het eilandje Dejima bij Nagasaki regelmatig duur verwennen door Japanse prostituees, die zij tussendoor ook nog eens misbruikten om kostbare goederen naar hun eigen pakhuizen te smokkelen. Ook Japanners gaven zich vanzelfsprekend over aan allerlei seksuele uitspattingen, maar zij deden dat blijkbaar schaamtelozer, onbevangener, met meer plezier, en minder schuldgevoel.

Rond 1800 was Utamaro Kitagawa (ca 1753-1806) in het genre van de shunga de belangrijkste kunstenaar. Deze hartstochtelijke liefhebber van mooie meisjes in de hoerenwijk Yoshiwara in Edo (het huidige Tokyo) stuwde de kunst van de erotische houtgravure tot nauwelijks geëvenaarde hoogten op. Het woord shunga wordt ook wel vertaald als ‘kussenplaatjes’ of ‘lachbeelden’, waarbij het Japanse woord voor ‘lachen’ ook als ‘masturberen’ opgevat kan worden. Alle seksuele anatomie op de prenten van Utamaro is tot buitengewone proporties opgeblazen, wat de Japanse shunga onderscheidt van de veel realistischer, en daardoor huiselijker ogende Chinese erotische prentkunst. De 19de-eeuwse Franse japanofiel Edmond de Goncourt schreef in zijn dagboeken dat Utamaro zelfs als ‘de Michelangelo van de penis’ beschouwd kon worden. Deze even gewaagde als originele opmerking zal iedereen die Utamaro’s schitterende shunga heeft gezien onmiddellijk willen beamen. De enige die wat brute erotische artisticiteit betreft in zijn buurt komt is de 85-jarige Pablo Picasso, die bijna twee eeuwen later zijn meest vrijgevochten, spectaculaire en pornografische olieverfschilderijen produceert. Maar deze grootste kunstenaar van de 20ste eeuw was dan ook een groot bewonderaar van zijn Japanse voorganger.

Eén van de vele andere originele Japanse kunstuitingen is de netsuke of gordelknoop, bij een groter publiek bekend geworden door de historische roman van Edmund de Waal: The Hare With Amber Eyes (vertaald als De haas met de amberkleurige ogen). In dit boek wordt het verhaal verteld van een kostbare netsuke-verzameling in de familie van de schrijver. Japanners zouden niet zo’n bijzonder volk zijn, als zij vervolgens niet op het vruchtbare idee van de shunga-netsuke waren gekomen: een gordelknoop bestaande uit pornografische figuren. Hiernaast afgebeeld ziet u een voorbeeld van deze verrukkelijke miniatuurkunst. Deze bestaat uit twee delen: een vrolijk kijkende, onmiskenbaar opgewonden man en een gelukzalig glimlachende, gretig afwachtende maar bepaald niet slaafse vrouw, gezamenlijk op de meest natuurlijke manier in- en uitschuifbaar. Netsukes werden vaak uit ivoor vervaardigd, maar deze gesigneerde, dubbele shunga-netsuke is uit sensueel, bijna geil glanzend beukenhout gesneden. Na de Meiji-restauratie in 1868 mochten christenen voor het eerst in tweeënhalve eeuw Japan weer binnenkomen. Eén van de eerste dingen die deze (nu eens onbeschaamde) zeloten hun al te welwillende gastheren probeerden te verbieden was de openlijke seksuele cultuur die zij overal in hun gastland meenden te ontwaren. Vaak slaagden zij daarin. Het eeuwenoude gemengd-baden, bijvoorbeeld,  werd waar mogelijk zo snel mogelijk afgeschaft. Maar de hier afgebeelde, fijnzinnige dubbele shunga-netsuke is aan die hypocriete christelijke kaalslag glansrijk ontsnapt. Het is een bescheiden ode aan de grootse, kunstzinnige, geëmancipeerde en onbeschaamde erotiek van de Japanse volkscultuur in de Edo-periode.

Literatuur
Boxer, C. R.: The Christian Century in Japan 1549-1650. Berkeley and Los Angeles: University of California Press, 1967.
Calza, Gian Carlo: Poem of the Pillow and Other Stories by Utamaro, Hokusai, Kuniyoshi and Other Artists of the Floating World. New York, Phaidon, 2010.
Evans, Tom and Mary Anne: Shunga. The Art of Love in Japan. New York, Paddington Press, [1975].
FagioliI, Marco: Shunga. Ars Amandi in Japan. Tübingen-Berlin: Ernst Wasmuth Verlag, 1998.
Forman, Werner: Japanese Netsuke. London: Spring Book, 1960.
Goncourt, Edmond de: Utamaro. New York: Parkstone, 2008.
Hereu / Serra (foreword / preface): Secret Images. Picasso and the Japanese Erotic Print. London: Thames and Hudson, 2010.
Klompmakers, Inge: Japanese Erotic Prints. Shunga by Harunobu & Koryûsai. Leiden & Boston: Hotei Publishing, 2008.
Krauss, Friedrich S.: Japanisches Geschlechtsleben. Abhandlungen und Erhebungen über das Geschlechtsleben des Japanischen Volkes. Hanau: Verlag Karl Schustek, 1965. 1965.
LongstreetT, Stephen and Ethel: Yoshiwara: City of the Senses. New York: David McKay Company, 1970.
Marhenke, Dorit, Ekkehard May (Texten): Shunga. Erotic Art in Japan. Heidelberg, Edition Braus, 1995.
Pflugfelder, Gregory M.: Cartographies of Desire. Male-Male Sexuality in Japanese Discourse, 1600-1950. Berkely. Los Angeles. London: University of California Press, 1999.
Saikaku, Ihara: The Great Mirror of Male Love. (transl. Schalow) Stanford, California: Stanford University Press, 1990.
Screech, Timon: Sex and the Floating World. Erotic Images in Japan 1700-1820. Honolulu: University of Hawai’i Press, 1999.
Hunga. Japanese Erotic Art. (foreword Shirakura Yoshihiko). Tokyo: Pie Books, [2008].
Tresmin-Trémouliéres: Yoshiwara. Die Liebesstadt der Japaner. (Übersetzung Bruno Sklarek) Berlin: Louis Marcus Verlagsbuchhandlung, [1920].
Uhlenbeck, Chris & Margarita Winkel: Japanese Erotic Fantasies. Sexual Imagery of the Edo Period. Amsterdam: Hotei Publishing, 2005.
Utamaro, Kitagawa: Kopfkissenbuch. Berlin (DDR): Berliner Verlag, 1989
Vos, Frits: ‘Forgotten Foibles – Love and the Dutch at Dejima (1641-1854)’ in: Lydia Brüll und Ulrich Kemper (Herausg.): Asien. Tradition und Fortschritt. Festschrift für Horst Hammitzsch zu seinem 60. Geburtstag. Wiesbaden: Otto Harrasowitz, 1971.
Waal, Edmund de: The Hare With Amber Eyes. The Illustrated Edition. London: Chatto & Windus, 2011.
Williams, Harold S.: Shades of the Past or Indiscreet Tales of  Japan. Tokyo, Japan & Rutland, Vermont: Charles E. Tuttle Company, [1959].
Geplaatst in Uncategorized | Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , | Een reactie plaatsen