Sporen van de schepping: evolutie in Nederland vóór Darwin

Charles Darwin (1809-’82) wachtte  tientallen jaren met het publiceren van zijn revolutionaire On the Origin of Species (1859). Eén van de redenen hiervoor was zijn angst dat collega’s hem zouden verwijten net zo speculatief, warrig en onprofessioneel te zijn als Robert Chambers, die juist daarvoor zijn schandaalverwekkende Vestiges of the Natural History of Creation (1844) had gepubliceerd. Met dit vlotgeschreven  boek vol speculatieve theorieën over de natuur en de afkomst van de mens, was het de (toen nog anonieme) schrijver gelukt om bijna elke serieuze wetenschapper tegen het zere been te schoppen. Het grote publiek smulde er echter van en uiteindelijk zouden er alleen al in de 19de eeuw meer dan 60.000 exemplaren van worden verkocht. Aan dergelijke verkoopcijfers kon Darwin niet tippen. Robert Chambers probeerde in de Vestiges vrijuit te speculeren over de oorsprong van de levende natuur, zonder zich te laten inperken door wat de bijbel als waarheid verkondigde. Volgens Chambers (die net als veel van zijn familieleden aan hexadactylie leed) was de aarde veel ouder dan de ‘schrift’ beweerde, en was het ook best mogelijk dat mensen niet alleen op apen leken, maar daar ook daadwerkelijk vanaf stamden. Dit was teveel voor het christelijke en preutse Victoriaanse publiek en het kon er dan ook geen genoeg van krijgen. Darwins grote vriend en medestander Thomas Henry Huxley maakte in het openbaar de Vestiges belachelijk (alhoewel hij daar later spijt van kreeg). Darwin zelf, toen al bezig met het uitwerken van zijn veel schokkender eigen evolutionaire ideeën, zag dit met lede ogen aan. Hij voelde in het geheim met de anonieme schrijver mee. Hij besloot na eindeloos wikken en wegen zijn eigen theorieën pas aan de openbaarheid prijs te geven als zij voor het grote publiek maar vooral voor vakgenoten overtuigend en onweerlegbaar zouden zijn. Zelfs toen in 1859 eindelijk zijn On the Origin of Species werd gepubliceerd, werd hij daartoe min of meer gedwongen door onverwachte post van zijn correspondentievriend A.R. Wallace. Die laatste was in de oerwouden van Nederlandsch Indië in zijn eentje namelijk op precies dezelfde evolutionaire ideeën gekomen als Darwin. Wie zou de primeur krijgen: de avontuurlijke wereldreiziger Wallace die de complete evolutietheorie in een nachtelijke koortsdroom in voor zich had gezien, of de voorzichtige wetenschapper Darwin die al tientallen jaren aan zijn ideeën werkte?

In 1849 besloot de Nederlandse uitgever J.G.Broese te Utrecht de inmiddels beruchte Vestiges in vertaling uit te brengen als Sporen van de Natuurlijke geschiedenis der Schepping, vertaald door de Utrechtse natuur- en scheikundeleraar Johannes Hubertus van den Broek (1815-1896) met een inleiding van G.J. Mulder. Dit bleek een succes, zodat het commercieel aantrekkelijk leek om bij de oorspronkelijk ongeïllustreerde Engelse Vestiges ook een verhelderende en fraaie Nederlandstalige platenatlas uit te brengen. Dit is opmerkelijk omdat de Engelse editie pas in 1853 van afbeeldingen zou worden voorzien. Ten tijde van de Nederlandse vertaling was de naam van de schrijver nog niet bekend, dus ook de vertaling en de atlas verschenen anoniem. De laatste verscheen in 2 delen (1850-51; bij het exemplaar dat hiernaast is afgebeeld zijn deze samengebonden in één lederen band), en was voorzien van tientallen opvallend fijnzinnig gelithografeerde  afbeeldingen van vogels, zoogdieren, reptielen, amfibieën en uitgestorven dieren. Op een fraaie uitklapplaat is bovendien chronologisch de geschiedenis van de levende natuur vastgelegd, daarmee onweerlegbaar (en misschien wel voor het eerst in de Nederlandse wetenschapsgeschiedenis) daadwerkelijke evolutionaire verwantschappen en tendensen suggererend.

In de inleiding van het tweede deel van de atlas wordt het woord ontrollen gebruikt in de oorspronkelijke betekenis van het woord evolueren. Dit moet een zeer vroege (zo niet de eerste) verwijzing in het Nederlandse taalgebied zijn naar moderne evolutionaire inzichten, die vlak daarna door Charles Darwin op een wetenschappelijke manier wereldkundig zouden worden gemaakt. Het zou echter nog lang duren voordat het 19de- en 20ste-eeuwse Nederlandse domineesland enigszins gewend zou raken aan een van de meest radicale en revolutionaire ideeën waaraan het ooit blootgesteld zou worden.

Literatuur

♣ BROEK, J.H. VAN DEN: Atlas van de Belangrijkste plant- en diervormen voorkomende in de Sporen van de Natuurlijke Geschiedenis der Schepping uit de beste werken bijeenverzameld. (2 delen) Utrecht: J.G. Broese, 1850-1.

♣ [CHAMBERS, Robert:] Vestiges of the Natural History of Creation. London: George Routledge and Sons, 1887 (Morley’s Universal Library 46)
♣ CHAMBERS, Robert: Vestiges of the Natural History of Creation and Other Evolutionairy Writings (edited with a new introduction by James A. Secord), Chicago and London: The University of Chicago Press, 1994.
♣ DARWIN, Charles: Het ontstaan der soorten door natuurlijke teeltkeus [etc] (vierde editie, vert. H. Hartogh Heys van Zouteveen). Arnhem-Nijmegen: Gebr. E & M Cohen, [1900?].
♣ DEMPSTER, W.J.: Evolutionary Concepts in the Nineteenth Century. Natural Selection and Patrick Matthew. Edinburg [etc]: The Pentland Press, 1996. 

♣ EISELEY, Loren: Darwin’s Century. Evolution and the Men Who Discovered it. New York: Doubleday & Company, 1958.
♣ FREEMAN, Michael: Victorians and the Prehistoric. Tracks to a Lost World. New Haven and Londond: Yale University Press, 2004.
♣ HEIDE, Janneke van der: Darwin en de strijd om de beschaving in Nederland 1859-1909. Amsterdam: Wereldbibliotheek, 2009.
♣ LEEUWENBURGH, Bart: Darwin in domineesland. Nijmegen: Uitgeverij Van Tilt, 2009.
♣ MILLHAUSER, Milton: Just Before Darwin. Robert Chambers and Vestiges. Middleton, Connecticut: Wesleyan University Press, 1959.
♣ MONK MASON,Thomas: Schepping door de regtstreeksche tusschenkomst van God, in tegenstelling van eene schepping door natuurwetten. Eene weerlegging van de sporen van de natuurlijke geschiedenis der schepping. Uit het Engelsch vertaald door Dr. J.H.van den Broek. Utrecht: J.G. Broese, 1849
♣ SECORD, James: The Extraordinary Publication, Reception, and Secret Authorship of Vestiges of the Natural History of Creation. Chicago and London: The University of Chicago Press, 2000.
♣ ZEEMAN, J: ”Sporen van de Natuurlijke Geschiedenis der Schepping [etc]”, recensie in De Gids Jaargang 14, Amsterdam: P.N. van Kampen, 1850 (pp 133-167, 339-368, 474-499).
Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Evolutie, Zoologie en getagged met , , , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s