Het Paradijs gevonden: Ernst Haeckel op zoek naar de wieg van de mensheid

In Nederland geniet de 19de-eeuwse Duitse bioloog Ernst Haeckel relatief weinig bekendheid. Toch kan zijn belang voor de popularisering van evolutionaire denkbeelden in de negentiende eeuw nauwelijks overschat worden. Haeckel was na het lezen van Darwins On the Origin of Species (1859) op slag een fanatiek aanhanger geworden van diens evolutietheorie. In 1866 bezocht hij Darwin in Down; terug in Duitsland was Haeckel vervolgens een van de eersten die met talrijke publicaties de toen nog zeer omstreden evolutietheorie bij een groter publiek bekendmaakte. Bovendien werd hij, als overtuigd atheïst, berucht door zijn compromisloze strijd tegen wat hij zag als wetenschappelijk obscurantisme en bigotte christelijkheid.

Een van de populairste werken die Haeckel schreef is Natürliche Schöpfungsgeschichte (1868), waarin hij probeert voor een groter publiek zijn denkbeelden over het leven op aarde in het algemeen en de oorsprong van de mens in het bijzonder begrijpelijk en aanschouwelijk te maken. Dit boek bleek een groot succes: het werd tussen 1868 en 1924 talloze malen herdrukt, herzien, uitgebreid, en vertaald in diverse Europese talen.  Vergelijking van de verschillende drukken laat een interessante ontwikkeling in het denken van de auteur zien. Haeckel zocht antwoorden op vraagstukken waarmee zijn achttiende-eeuwse voorgangers ook al hadden geworsteld.

Zo had ruim een eeuw daarvoor de grote Zweedse systematicus Carolus Linnaeus (1707-1778) Homo sapiens al ingedeeld bij de apen (‘primates’), maar zag paradoxaal genoeg geen werkelijke verwantschap tussen mens en dier. Integendeel: Linnaeus was een orthodox christen en geloofde rotsvast (maar later twijfelend) in het bijbelse scheppingsverhaal, waarin wordt verhaald hoe de mens ooit in het maagdelijke Paradijs het prille licht had gezien. Dat mensen en apen directe familie van elkaar zouden kunnen zijn, was voor hem als christen een absurd idee – maar waarom leken ze dan wel degelijk op elkaar? Een bijkomend probleem was het Paradijs zelf: waar had dat gelegen?

In zijn Natürliche Schöpfungsgeschichte probeert Haeckel op beide vragen een antwoord te vinden. Volgens hem waren de overeenkomsten tussen mens en dier meer dan louter oppervlakkig of toevallig. Hij poneerde de explosieve stelling dat ze een gemeenschappelijke oorsprong moesten hebben, en dat die oorsprong alleen met behulp van de nieuwe evolutietheorie te verklaren was. Darwins grote vriend en medestander Thomas Henry Huxley (de ‘Devil’s Chaplain’) was hem daarin enkele jaren eerder voorgegaan, door skeletten van mensen, chimpansees, gibbons en gorilla’s met elkaar te vergelijken. Haeckel liet in de tweede druk van zijn Natürliche Schöpfungsgeschichte een wereldkaart opnemen, die duidelijk moest maken hoe alle mensen in evolutionaire zin aan elkaar verwant zijn. Maar waar lag de oorsprong van al die rassen, als de bijbel niet als leidraad genomen kon worden? Lag de Hof van Eden in Azië, of misschien in Afrika, waar tenslotte ‘negers’ (‘Ulotrichiërs’ of wolharigen) woonden? Die waren toch duidelijk primitiever dan hoogontwikkelde Noord-Europese blanken zoals Haeckel zelf. Of woonden de veronderstelde  mensapen/aapmensen toch op de plek die de bijbel aanwees, het gebied tussen de Eufraat en de Tigris, de oorspronkelijke Hof van Eden?

Haeckel besloot bij voorlopig gebrek aan bewijsmateriaal het Paradijs te situeren op een plek die niemand kon betwisten, aangezien zij niet (meer) bestond: midden in de Indische Oceaan, op een verzonken continent, dat misschien wel ooit het mysterieuze Atlantis van Plato was geweest. De Engelsman Sclater had enkele jaren eerder voor dit reusachtige eiland de naam Lemurië verzonnen, afgeleid van de naam voor halfapen (‘lemuren’) op Madagascar, het eiland dat zelf wel eens een overblijfsel van het verzonken continent zou kunnen zijn. De in de tussentijd in Duitsland gevonden Neanderthaler werd nog lang niet door iedereen als serieuze kandidaat voor de oermens aangezien, zodat deze in het denken over de afkomst van de mens vrijwel geen rol speelde. Om de geografische onzekerheid te benadrukken, voorzag Haeckel zijn Paradijs van een vraagteken.

Sommige geleerden[i] lezen de letters ‘U.L.’ in Haeckels wereldkaart (zie illustratie) als ‘Unbekanntes Land’, en vreemd genoeg is Haeckel daar zelf niet duidelijk over. Waarschijnlijk doelde hij op de eerder genoemde ‘Ulotrichier’ (‘negers’) en ‘Lisotrichier’  (stijlharigen, d.w.z. ‘blanken’ en Indiërs) die vanuit de Hof van Eden de wereld zouden hebben bevolkt. Haeckel had zijn Paradijs gevonden, maar hij zou dit al snel weer kwijtraken.


[i] Zie bijvoorbeeld: Richards, The Tragic Sense of Life, pp. 250-251.

Wordt vervolgd

Literatuur
♣ DARWIN, Charles. On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life. London: John Murray, 1859.
♣ HAECKEL, Ernst. Natürliche Schöpfungsgeschichte. Berlin: Georg Reimer, 1868.
♣ HAECKEL, Ernst.
Natürliche Schöpfungsgeschichte. 2. Ausgabe. Berlin: Georg Reimer, 1870.
♣ HAECKEL, Ernst. The History of Creation: or the Development of the Earth and its Inhabitants by the Action of Natural Causes. Transl. E. Ray Lankester. 3rd ed. London: Kegan Paul, 1883.
♣ HUXLEY, Thomas Henry. [Zoological] Evidence[s] as to Man’s Place in Nature. London: Williams & Norgate, 1863.
♣ RAMASWAMY, Sumathi: The Lost Land of Lemuria. Fabulous Geographies, Catastrophic Histories. Berkely Los Angeles London: University of California Press, 2004
♣ RICHARDS, Robert J.:
The Tragic Sense of Life. Ernst Haeckel and the Struggle over Evolutionairy Thought. Chicago and London: The University of Chicago Press, 2008.
Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Evolutie, Zoologie en getagged met , , , , , , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s