Het Paradijs verloren: Ernst Haeckel nog steeds op zoek naar de wieg van de mensheid (vervolg)

In hoeverre Ernst Haeckel werkelijk dacht dat de oorspronkelijke mens uit het inmiddels in de golven verdwenen Paradijs stamde, wordt uit zijn publicaties niet helemaal duidelijk. Enkele jaren na het verschijnen van zijn Natürliche Schöpfungsgeschichte (1868) (zie afbeelding: 2de druk) laat hij echter de aanduiding ‘Paradis’ en het vraagteken op zijn wereldkaart verdwijnen. Een witte plek in de Indische Oceaan bleef achter (zie afbeelding wereldkaart), door Haeckel eerder half opgevuld door het eveneens hypothetische maar zuidelijker gelegen ‘Lemurien’, dat in het eerste deel van dit artikel al ter sprake is gekomen. Nadat hij ook dit Lemurië van de kaart had gehaald zou het nog jaren duren voordat er enige duidelijkheid zou ontstaan over de werkelijke plaats van de wieg van de mensheid. Ondanks zijn provocerende stellingnames in het evolutie debat werd Haeckel intussen bij een groot publiek bekend en geliefd door zijn uitbundig geïllustreerde werken over ongewervelden als kwallen en radolariën. Deze vormden een grote inspiratiebron voor de architect René Binet, wiens ontwerpen voor de Parijse Wereldtentoonstelling van 1900 de aanleiding zouden vormen voor het opbloeien van de Art Nouveau-beweging in de kunst.

Haeckels landgenoot Alfred Wegener (1880-1930) zou enige tijd later zijn eveneens zeer controversiële theorie van de plaattektoniek publiceren. Deze theorie ging ervan uit dat continenten geen statische eenheden waren (zoals tot dan toe gedacht), maar reusachtige drijvende aardschollen, die in een continue evolutionaire beweging over het aardoppervlak schoven. Francis Bacon was in de zestiende eeuw al opgevallen dat de westkust van Afrika en de oostkust van Zuid-Amerika wel erg goed in elkaar leken te passen. Wegeners theorie poogde dat op een moderne manier te verklaren. Verloren eilanden en onder water gelopen reusachtige landmassa’s als Atlantis en Lemurië waren in zijn theorie niet meer nodig om de vorm van continenten te verklaren,  en dat betekende ook dat Haeckel zijn Paradijs als wieg van de mensheid voorgoed kwijtraakte.

Vlak daarna en nog tijdens Haeckels leven zou echter een nieuwe Hof van Eden worden gevonden, op een heel andere en onverwachte plaats. De Nederlander Eugene Dubois, op zijn beurt persoonlijk daartoe gestimuleerd door zijn grote voorbeeld Haeckel, zou in het paradijselijke Nederlandsch-Indië (het land van de gibbon) rond 1900 op zoek gaan naar de veronderstelde wortels van de mens, en tot ieders grote verbazing zou hij die daar ook werkelijk vinden. Dubois doopte deze vondst Anthropopithecus (mensaap), een naam die later werd veranderd in Pithecantropus erectus  (rechtoplopende aapmens). Uiteindelijk bleek Pithecantropus zelfs geen aapmens te zijn, maar daadwerkelijk nog nauwer aan de moderne mens Homo sapiens verwant, en zijn naam werd definitief veranderd en ‘opgewaardeerd’ tot Homo erectus. Deze spectaculaire vondst van Dubois zou het moderne onderzoek naar de oorsprong van de mens inluiden. Haeckel had deze oermens echter al voorspeld en hem zelfs al koelbloedig een naam gegeven en er een portret van laten maken (zie afbeelding hierboven): Pithecantropus alalus, de spraakloze aapmens.

       

In de loop van de 20ste eeuw bleek de wieg van de vroegste mensaap/aapmens toch in Afrika te hebben gestaan, hoewel de ‘wolharigen’ die daar woonden er weinig mee te maken bleken te hebben. Misschien zouden zij daar als ‘Ulotrichiër’ sowieso niet goed in hebben gepast: de door Haeckel verfoeide christenen zagen het Paradijs vooral als een blanke Hof van Eden. Maar dat aardse Paradijs was voorgoed verdwenen. De Homo sapiens van Linnaeus was daadwerkelijk over zichzelf gaan nadenken. Hij was daarmee een enkele illusie armer maar een oneindig voorgeslacht rijker geworden.   

Literatuur

♣ ALTHAUS, Karin & Helmut FRIEDEL: Gabriel von Max. Malerstar, Darwinist, Spiritist. München: Hirmer, 2010.                                               ♣ HAECKEL, Ernst: Natürliche Schöpfungsgeschichte. Berlin: Reimer, 1868.                                                                                                                      ♣ HAECKEL, Ernst: Natürliche Schöpfungsgeschichte. Berlin: Reimer, 1870.                                                                                                                      ♣ HAECKEL, Ernst: Natürliche Schöpfungsgeschichte. Berlin: Reimer, 1873.                                                                                                                      ♣ HAECKEL, Ernst: The History of Creation: or the Development of the Earth and its Inhabitants by the Action of Natural Causes. Transl. E. Ray Lankester. 3rd edition. London: Kegan Paul, 1883.                                                                                                                    ♣ LEAKY, Richard & L. Jan SLIKKERVEER: Man-Ape Ape-Man. The Quest for Human’s Place in Nature and Dubois’ Missing Link. Baarn: Ambo [etc], 1993.                                                                                               ♣ RICHARDS, Robert J,: The Tragic Sense of Life. Ernst Haeckel and the Struggle over Evolutionairy Thought. Chicago and London: The University of Chicago Press, 2008.                                                                                                                                        ♣ SHIPMAN, Pat: The Man Who Found the Missing Link. The Extraordinary Life of Eugène Dubois. London, Weidenfeld & Nicholson, 2001.                                                            ♣ THEUNISSEN, Bert: Eugène Dubois en de aapmens van Java. Een bijdrage tot de geschiedenis van de paleoantropologie. Amsterdam: Editions Rodopi, 1985.

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Evolutie en getagged met , , , , , , , , , , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Een reactie op Het Paradijs verloren: Ernst Haeckel nog steeds op zoek naar de wieg van de mensheid (vervolg)

  1. cellulitis zegt:

    Waarchtig boeiend! Ben je eventueel van plan meer van dit soort stukjes te schrijven? Laten we het hopen. Ik ben hoe dan ook onwijs verbaasd. Ga beslist zo door!

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s