Het Paradijs gevonden: Ernst Haeckel op zoek naar de wieg van de mensheid

In Nederland geniet de Duitse bioloog Ernst Haeckel (1834-1919) relatief weinig bekendheid. Toch kan zijn belang voor de popularisering van de evolutietheorie in de negentiende eeuw nauwelijks overschat worden. Na het lezen van Darwins On the Origin of Species (1859) was Haeckel op slag een fanatiek aanhanger geworden van diens evolutionaire denkbeelden. In 1866 bezocht hij Darwin, in Down; terug in Duitsland was Haeckel vervolgens een van de eersten die met talrijke publicaties de toen nog zeer omstreden evolutietheorie bij een groter publiek bekendmaakte. Bovendien werd hij, als overtuigd atheïst, internationaal steeds beruchter door zijn compromisloze strijd tegen wat hij zag als wetenschappelijk obscurantisme en bigotte christelijkheid.

Een van de populairste boeken die Haeckel schreef is Natürliche Schöpfungsgeschichte (eerste druk 1868). In dit rijk geïllustreerde werk probeert hij voor een groter publiek zijn denkbeelden over het leven op aarde in het algemeen, en de oorsprong van de mens in het bijzonder begrijpelijk en vooral aanschouwelijk te maken. Het boek bleek een groot succes: tussen 1868 en 1924 verschenen er talloze herdrukken, herzieningen en uitbreidingen, en werd het omgezet in diverse Europese talen. Zelfs een oppervlakkige vergelijking van deze verschillende drukken laat al een interessante ontwikkeling in het denken van de auteur zien. Haeckel zocht antwoorden op levensvraagstukken waarmee zijn achttiende-eeuwse voorgangers ook al hadden geworsteld.

Zo had ruim een eeuw daarvoor Carolus Linnaeus (1707-’78) Homo sapiens al ingedeeld bij de apen (‘primates’, ‘eersten’), maar paradoxaal genoeg zag de grote Zweedse systematicus daar geen werkelijke verwantschap tussen mens en dier in. Integendeel: Linnaeus was een zogenoemd orthodox christen, iemand die dus rotsvast (hoewel later stiekem twijfelend) geloofde in het aloude bijbelse scheppingsverhaal, het Oosterse sprookje waarin wordt verteld hoe de mens in het maagdelijke Paradijs ooit het prille levenslicht had gezien. Dat diezelfde mensen en, bijvoorbeeld, apen familie van elkaar zouden kunnen zijn, was voor hem als christen een absurd idee – maar waarom leken die dan zoveel op elkaar? Een bijkomend probleem was het Paradijs zelf: waar had dat gelegen, als het dan zo zeker had bestaan?

In zijn Natürliche Schöpfungsgeschichte probeert Haeckel op beide vragen een antwoord te vinden. Volgens hem waren de overeenkomsten tussen mens en dier meer dan louter oppervlakkig, wonderbaarlijk of toevallig. Hij poneerde de explosieve stelling dat beide soorten een gemeenschappelijke oorsprong moesten hebben, en dat die oorsprong alleen met behulp van de revolutionaire evolutietheorie te verklaren was. Darwins grote vriend en medestander Thomas Henry Huxley (diens ‘Devil’s Chaplain’) was hem daarin enkele jaren eerder al voorgegaan, door skeletten van mensen, chimpansees, gibbons en gorilla’s nuchter met elkaar te vergelijken. Haeckel liet in de tweede druk van zijn Natürliche Schöpfungsgeschichte een wereldkaart opnemen, die duidelijk moest maken hoe alle mensen in evolutionaire zin daadwerkelijk aan elkaar verwant zijn. Maar waar lag de oorsprong van al die rassen, als de bijbel niet als leidraad genomen kon worden? Lag de Hof van Eden in Azië, of misschien in Afrika, waar tenslotte ‘negers’ (‘Ulotrichiërs’ of wolharigen) woonden? Die waren toch duidelijk primitiever dan hoogontwikkelde Noord-Europese blanken zoals Haeckel zelf. Of woonden de veronderstelde  mensapen/ aapmensen toch op de plek die de bijbel aanwees, het gebied tussen de Eufraat en de Tigris, de oorspronkelijke Hof van Eden?

Bij voorlopig gebrek aan bewijsmateriaal besloot Haeckel het Paradijs te vinden op een plaats die niemand kon betwisten, aangezien ze niet (meer) bestond: midden in de Indische Oceaan, op een verzonken continent, een plek die wellicht ooit het mysterieuze Atlantis van Plato was geweest. Enkele jaren eerder had de Engelsman Sclater voor dit reusachtige eiland de naam Lemurië verzonnen, afgeleid van de naam voor halfapen (‘lemuren’) op Madagascar, het eiland dat zelf wel eens een overblijfsel van het verzonken continent zou kunnen zijn. De in de tussentijd in Duitsland gevonden Neanderthalers werden nog lang niet door iedereen als serieuze kandidaat voor de oermens aangezien, zodat deze in het denken over de afkomst van de mens vrijwel geen rol speelde. Om de geografische onzekerheid te benadrukken, voorzag Haeckel zijn Paradijs van een vraagteken.

Raadsel blijven bestaan, hoe dan ook. Sommigen lezen de letters ‘U.L.’ op Haeckels wereldkaart (zie illustratie) als ‘Unbekanntes Land’, en vreemd genoeg is Haeckel daar zelf niet duidelijk over. Waarschijnlijk bedoelde hij daarmee de eerder genoemde ‘Ulotrichier’ (‘negers’) en ‘Lisotrichier’  (stijlharigen, d.w.z. ‘blanken’ en Indiërs), de twee steineriaanse ‘wortelrassen’ die zich vanuit de Hof van Eden over de hele wereld zouden hebben verspreid. Haeckel mocht zijn Paradijs dan eindelijk gevonden hebben, lang zou het niet duren voordat hij dat ook weer kwijtraakte [wordt vervolgd].

Literatuur
Darwin, Charles. On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life. London: John Murray, 1859.
Haeckel, Ernst. Natürliche Schöpfungsgeschichte. Berlin: Georg Reimer, 1868.
Haeckel, Ernst. Natürliche Schöpfungsgeschichte. 2. Ausgabe. Berlin: Georg Reimer, 1870.
Haeckel, Ernst. The History of Creation: or the Development of the Earth and its Inhabitants by the Action of Natural Causes. Transl. E. Ray Lankester. 3rd ed. London: Kegan Paul, 1883.
Huxley, Thomas Henry. [Zoological] Evidence[s] as to Man’s Place in Nature. London: Williams & Norgate, 1863.
Ramaswamy, Sumathi: The Lost Land of Lemuria. Fabulous Geographies, Catastrophic Histories. Berkely Los Angeles London: University of California Press, 2004
Richards, Robert J.: The Tragic Sense of Life. Ernst Haeckel and the Struggle over Evolutionairy Thought. Chicago and London: The University of Chicago Press, 2008.
Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Evolutie, Zoologie en getagged met , , , , , , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s